Ji bo Edebîyata Trajîk Nimûneyeke Baş: Mijabad

ZILKÎF XWEŞHêVî
 

Trajedî yan jî tragedya têgeheke şanoyê ye her weha beşek ji şanoyê ye ligel komedyayê. Dîroka vê peyvikê digîhije 6000 sal berîya zayînê. Trajedî ji herdu peyvên tragos(bizin) û oîdîa(stran) pêk tê ku tragoîdîa tê wateya “strana bizinan”. Ev nav ji ber di şahîyên Dîonysos(1) de beşdarvanên koroyê ku şeklên wan ji navokê jêr (ji van peykerên wisa re “satyr” tê gotin.) dimîna gîskan derketîye. Ev peyvik ji wê demê heta evro maye lêbelê di wateya wê de guherîn çêbûye. Îro peyvika trajedîyê ketîye jîyana rojane û pir kes vê peyvikê bikartînin. Di zimanê rojane de trajedî di wateya bêçaretîya bi êş û azar de ye, di edebîyatê de jî nêzîgê vê wateyê de tê bikaranîn. Lehengên berhemên edebî ku di navenda bûyera edebî de ne eger di nav du tercîhên jihev xerabtir de bimînin û ji neçarî yekê tercîh bikin û berhem bi vî rengî temam bibe ev tişt dibe trajedîya edebî; dîsa eger dawîya lehengan, berhema edebî de bi kambaxî bi encam bibe her weha bûyera navendîya berhemê jî bi vî rengî temam bibe ev jî dibe trajedî.
Gava mirov li edebîyata kurdî dinihêre li rastê edebîyatek seranser trajîk dibe. Edebîyata devkî ya kurdî bi taybetî stranên dengbêjan piranî li ser çîrokên trajîk in her weha meqam û rîtma van stranan jî di rengê girîn û hewarê de ne. Nimûneyên vê babetê gelek in û hêjayê xebateke serbixwe ye. Li alîyekî din şahesera kurdî “Mem û Zîn” berhemeke trajîk e. Cenabê Xanî bi hostatîyeke pir mezin trajedîya evînîya Mem û Zînê bi trajedîya miletê kurd ve hunandîye û esera xwe kirîye yekemîn berhema trajîk di edebîyata kurdî de.
Binyadên Berhemên Trajîk:
Eger mirov li şopên trajedîyê bigere digihîje destpêka jîyana dinyayê ku li gorî bawerîya me bi Adem û Hewayê dest pê kirîye. Ji bihiştê derxistin li dinyayê awarebûn trajedî ye, dîsa di pirtûkên pîroz de trajedîya hin kes û civatan bo şîret jê girtinê hatîye behskirin. Tewrat di alîyek de seranser trajedîya İsraîlîyan qal dike ku ev îzahatên di Tewratê de motîvasyoneke pir xurt e ji bo İsraîlîyan. Quran behsa qewmên qelandî dike ku ew ji rêşaşîya xwe tuşî gelek karesatan bûne. Dîsa di lîteratura dînî de rabûna qîyametê nîşan dide ku dawîya dinyayê jî trajedî ye. Gelek eşkera ye Xwedê bona ku peyama xwe baş bi mirovan bide famkirin behsa trajedîya qewmên qelandî û derbasbûyî kirîye ku kartêkirina wî li ser mirovan gelek e. Xuyaye mebesta behskirina trajedîyê û wateya wê bi şiurkirin û bîrewerkirina mirovan e.
Eger mirov li berhemên edebîyên cîhanî yên pêşî binihêre dîsa trajedî derdikeve pêşberî mirov. “Romeo û Julîyet”a Shekspeare, “Faust”a Goethe berhemên serekene her weha “Leyla û Mecnun” ku cografya İslamê de bi hemû zimanên miletên musluman wek mesnevî hatîye nivîsandin berhemeke trajîk e. Belê eger em vegerin ser pirsîyara xwe, derdikeve meydanê ku berhemên trajîk li ser êş û azara şexsî, civatî, neteweyî û mirovahîyê ava dibe. Evîna neçara Romeo û Julîyetê, Leyla û Mecnunî, Mem û Zînê, Faust û Margarettayê wek êşa derunîya hemû mirovan bi qelema hostayên mezin paydar bûne. Her êş her karesat hem ji bona şexsan hem ji bona miletan her çiqas kavilî û derbederî bînin jî li dû xwe derfet û keysên mezin jî dihînin. Nivîskar û helbestvan wek wijdan û heşê miletek yan jî hemû mirovahîyê êş û azara ku dîtine yan jî şahidîya wê kirine bi dehayeke mezin di çarçova qaîdeyên berhemên edebî de pêşkêşê beşerîyetê kirine. Vê rastîyê Seydayê Xanî wisa raber dike: “Şerha xemê dil bikim fesane/ Zînê û Memê bikim behane”
Em weku milata kurd bi taybetî vê sêsed- çarsed salên dawî de ku jana wî hêj jî berdewame tuşî gelek karesatan bûne û di dîroka mileta me de ev serdem hêja ye ku mirov bibêje serdama trajedîyê ye. Ji bo bidestxistina azadîyê serhildanên bêjimar, çewisandin, şewitandin, koçberî, sirgun, enfal, Helepçe û xewna şikandî Mehabad…Belê mileta me van karesatan bi têra xwe dîtîye wêranbûn derbederîyê heta hestîyê xwe hîs kirîye lê mixabin ji van karesatan qasê ku jê tê hêvîkirin îstîfade nekirîye. Her çi qas sîya van karesatan li ser serên me, têna wan di laşên me de, bîranîna wan di dilên me de bin jî ; me vana wek berhemên edebî dernexistîye meydana edebê. Yanê me trajedîya xwe raberî wijdan mirovahîyê nekirîye her weha me ji mileta xwe re nekirîye hişyarî û ronahî. Erê Ehmedê Xanî li gora dema xwe wek kesekî anakronîk şaheserek dîyarî miletê xwe kiribe jî vê “bîd’eya” wî nehatîye berdewamkirin. Belam van salên dawî de berhemên hêvîdar ji alîyê helbestvan û nivîskarên kurd ve têne nivîsandin. Yek ji vana jî di bawerîya min de romana Jan Dost “Mijabad” e.
Wek Romaneke Trajîk: Mijabad
Mijabad 2004’an de li Amedê ji alîyê weşanxana “Belkî” yê ve hatîye weşandin. Di serî de berga pirtûkê hêjayê pesnêye xuyaye çêkerê bergê, romanê baş fam kirîye û wek hunermendekî naveroka romanê li ser wêneya bergê neqişandîye. Li ser zevîyeke keska berdar fotografê meşhur ê ku Komara Mehabadê tê îlankirin.( Sê kes li pêş, alaya komarê hildane li pey wan, di serî de Mela Mistefa Barzanî û civateke mezin bi rêzê rawestîne.) Li jorê perspektîfa zevîya kesk de ezmaneke ewr tahl û di nava ewrên tahl de sê masîyên kesk û sor melevanîyeke xeyalî dikin.
Mirov dikare bibêje ku Mijabad harmonîya trajedîyê ye. Di romanê de trajedîya şexsî, neteweyî û trajedîya mirovahîyê bi hostatî li hev hatîye hunandin. Her çiqas mijar li ser bûyereke neteweyî be jî romannus lehengên romanê qurbana mijarê nekirîye, yanê êşa evînê qurbana hestên neteweyî nekirîye ev jî ji bo romanê xaleke erênî ye. Em dikarin di romanê de unsurên trajedîyê bi vî şêweyî raber bikin:
Mijabadê de Trajedîya Evînî û Şexsî:
Badînê Amêdî: Yekemîn lehengê romanê ye û roman ji bîranînên wî pêk hatîye. Badîn hem mexdûrê evîneke dijwar û bêhavil e hem jî sêwîyê trajedîya netewî ya kurd e. Kalikê wî Mela Qadir ji ber doza neteweyî ji alîyê Osmanîyan ve tê darde kirin. Bavê Badîn Unisê Amêdî jî beşdarî Şoreşa Şêx Mehmud Berzencî dibe û şehîd dikeve. Badîn bavê xwe nedîye her weha ji ber ku di katê zayînê de Hamêsta dîya wî diçe ser dilovanîya xwe wê jî nabîne, li Amêdîyê li ber destê dapîra xwe mezin dibe. Wexta bi xortanîya xwe dihese dil berdide keça meta xwe, lê ji ber ku her du xuşk û birayên şîr in zewaca wan qedexe ye. Ev bandoreke pir mezin li ser herdu xortan dike. Keçik heşê xwe wunda dike, Badîn jî ji kerban terkeser dibe. Badîn li Silêmanîyê dest bi jîyaneke nû dike lê li vir dikeve kemîna evîneke gelek xedar. Navê wê Jale ye. Badîn bi şêweyeke bêsalix bi hemû hebûna xwe ve bi Jaleyê ve tê girêdan. Vê evîna dilhej wî sews û gêj dike lê dawîya vê çîrokê riswatîye ku Badîn dibêje: “Riswayê işqê tenha ne ez bûm/ Kes dî zemanan hub bê melamet” Belê ev malik encama trajedîya evînê ye bi şêweyeke giştî.
Jale keçeke ku bi rindîya xwe navûdeng daye, heta tê gotin şaîrê meşhur Goran wan helbestên xwe yên xweşik û lîrîk ji ber evîna Jaleyê nivîsandîye. Jale keçeke gelek çalak û serbest e. Badîn û Jale du-sê sal li Silêmanîyê bi hev re dijîn; lê Jale xezaleke kovî ye bi cîyekî ve nayê girêdan, pêşî diçe Bexdayê beşa zimanê İngilizî dixwîne paşê jî, ji binî ve terka Badîn dike. Badîn bi wundakirina yara xwe adeta serxweş dibe dilê xwe yê wêranbûyî û seqamgirtî dide ber agirê şoreşa kurdî û beşdarî refê pêşmergeyên Barzanî dibe. Şer dike tê zîndankirin dawîyê de ligel pêşmergeyan bi serperiştîya Barzanî derbasî Mehabadê dibin.
Badîn şaîreke kurmancînus e, hevalên wî li Mehabadê şaîrên meşhur Hejar û Hêmin in. Di dibistanekê de dest bi mamostetîyê dike li vir Mujdeyê nas dike Mujde jî mamosteye. Badîn hêdî hêdî bi Mujdeyê ve tê girêdan ew û Mujde ji hev hez dikin êdî behsa wextê nîşanîyê dikin. Lê hevalê Badîn Kerîmê Şikakî ku Mujdeyê re bavîtî kirîye wê mezin kirîye bê dil e. Kerîm tevlî malbata xwe her weha tevlî Mujdeyê diçin Şinoyê cîwar dibin. Badîn ji yara xwe tu xeberekê nagire. Dawîyê de Mujde bi Kerîmê Şikakî re dizewice. Piştî vê bûyerê Badîn ji dunyayê bi temamî sar dibe weke mirîyekî li ser pîya digere. Ji bo halê Badîn wisa tê gotin: “Yek caran herifîna evînekê ji sed mirinî xedartir û dijwartir e.” (229) Tevî jana têkçûna evînê rewşa berew têkçûna komarê jî bandoreke gelek xedar li Badîn dike. Badîn ji binî de bê hêvî dibe xwe dihavêje mala xwe û xwe dispêre mirinê.
Jaleya Hewramî: Lehenga duyemîn e di romanê de her çend Badîn ji bilî Jaleyê ji keça meta xwe û Mujdeyê hez kiribe jî evîna wî ya sereke Jale ye. Di romanê de di nav Jaleyê û dîya wê de pevgirêdanek tê çêkirin. Dîya Jaleyê Hadile di Silêmanîyê de bi rindîya xwe nav û deng daye. Wusa ye ku ji rindîya wê kes newêre pê re bizewice. Dawîyê de Hemzeyê Paştmalîyê Caf pê re dizewice. Gorî ku tê gotinê Hemzê çil roj ji hundir dernakeve. 1914an de Hemze dibin enîya şer. Piştî mawayekê Hadile bi wê rindîya xweya bi navûdeng hew dikare raweste û dibe jineke ketî. Dostikê wê efserên Osmanî û bi taybetî efserên Îngilîz in ji tirsa efseran kes nikare destê xwe bide Hadileyê. Wexta ku Şêx Mehmud dibe Melîk, Hemze ji enîya şer vedigere. Hemze jina xwe ya ketî dikuje û ji kerba, xwe jî dihavêje Çemê Sîrwanê. Şêx Mehmud bûyerê dibihîze û Jaleya berşîr teslîmê maleke Hewramî dike. Çîroka Jaleyê jî nêzî serpêhatîyên dîya wê ne. Jale jî bi rindîya xwe deng daye, xwazgînên Jaleyê jî mîna dîya wê gelek in. Jale têra xwe bi Badîn nayîne wek xûyeke îrsî têkilîya wê jî bi Îngilîzan re çêdibe hin kes dibêjin Jale li ser hesabê Îngilîzan sîxurî dike. Balkêş e Îngilîz di wê serdemê de hem welatê Badîn wêran dikin hem jî evîna wî wêran dikin. Dawîya romanê de Badîn Jaleyê li Mehabadê li mala Sultana cihu ya ku jinan dide xebitandinê dibîne, Badîn bi çavê serê xwe bawer nake lê a ku dîtîye Jale bi xwe ye. Di vî alî de jî aqibeta wê mîna ya dîya wê ye. Di romanê de Jale evîn e, têkçûn e, mirin e, dijmin e, Îngilîz e, axir qîyameta Badîn e.
Keça Stranbêj: Di şexsê vê keçikê de çîrokek trajîk û evînî tê qalkirin. Ev keç cîranê Badîn e li Mehabadê. Badîn tenê dengê strana wê dibihîse ku her gav heman strana ku gotinên wê ji xezelek Hafizê Şîrazî ye dinehwirîne. Di romanê de ji stranê vê malika Farisî (Çendan kî guftem xem ba tebîban/ Derman nekerdend miskîn xerîban) sê car wek leîtmotîfek tê dubarekirin.
Ev keçika dilşewitî bi vê strana xwe şîna evîneke mêrkuj digire ku kuştîyê vê evînê birayê wê Heme Resul e. Çîroka Heme Resul hemû Mehabadî dizanin û kinukurtîya vê çîroka kambax Hejar ji Badîn re dibêje. Heme Resul evîndarê keça xiristîyana bi navê Wêlmayê dibe ku bavê wê nujdar e li Mehabadê. Wêlma bi cil û bergên tengên frengî û bi bedewîyek bê salix dilê hemû xortê Mehabadî direvîne. Lê Heme Resul bi şêweyek nexweşîyê bi Wêlmayê ve tê girêdan. Nexweş dikeve wî dibin nexweşxaneyên Tewrêz û Tehranê lêbelê rizgarîya wî ji destê vê evînê tuneye. Rojekê ew ji bo dermanekî li Mehabadê diçe dermanxaneyek li wê, ji nîşgav de di ber de Wêlma derbas dibe û di wê kêlîyê de Heme Resul ji pîyan dikeve û dimire. Belê Mehabad wisa bajare ku çîrokên bi vî rengî tê de diqewimin; ev çîrok di romanê de asta trajedîya evînî û kurahîya Mehabadê zêdetir kirîye di bawerîya min de.
Di Mijabadê de Trajedîya Neteweyî:
Yek lehengê romanê jî Mehabad e. Mehabad kurd e, Mijabad e, xewna têkçûyîya gelekî ye. Nivîskar wisa dibêje: “Mehabad şarê mijê ye, MIJABAD e, ne tenê mija xwezayê lê komara ku saz bûye bi xwe di nava mijeke sor de digevize.”(19) Mehabadî di nav şahî û şayişê de diçin û tên. Di xewnên xwe de dîkên serjêkirî dibînin, li Meydana Çarçirayê nîvê şevê dîk bang didin, qîre qîre dikin, Mehabadî di xewnên xwe de barîna qetê werîsan dibînin û qirika hemû Mehabadîyan de şopên werîsan heye. Ev dîmen rûyê şayiş û tirsê ye li Mehabadê. Li alîyekî din li çayxaneyên Mehabadê ji gramafonan dengê strana “Heta mirdin weku bende li hizmet şahî Kurdistan/ Heyatî xoy fida ka bo hemû emrêk û fermanî” bilind dibe. Hemû Mehabadî bi hestên neteweyî ji xwe çune adeta, berberekî Mehabadî ji Badîn re dibêje: “Min sond xwarîye ji pêşmergan û mamostan heqdestê xwe nagirim.”(127)
Di kolanên Mehabadê de Emîral Axa(ev nav ne tesadufîye) di destê wî de satil, avê pars dike, di çayxaneyan de mase bi mase digere avê dixwaze û paşê avê dibe dirijîne Çemê Sablaxê. Di wê bawerîyê de ye ku bi zêdebûna avê Sablax dê bibe derya. Emîral Axa ji mirovên çayxaneyê re wisa dibêje: “Derya, ne derya be komar hîç e.”(20) “Çemê Sablaxê têra keştîyên mezin nake, ji Pêşewê re bibêjin: Bê derya nabe.”(21) Kesên ku ava wan tunebe Emîral Axa di şuna avê de tiştekî din dixwaze “Hêsiran, birijîne hêsiran, bû dereng, divê berî zivistanê em xuşîna pêlên deryayê bibihîsin, kilîtên demê di destê yekî xwedê nenas de ne.”(170)
Ez dikarim bibêjim Emîral Axa di Mijabadê de sembola herî resen û trajîk e. Nivîskar êşa dewletnebûn û biserneketina Kurdan di şexsê Emîral Axa de weku dûrbûna cografyaya kurdistanê ji deryayê daye nîşandan. Lêbelê nivîskar weku me nimûneyên wî li jor dîyar kir bi awayekî humermendane û bi hestekî dilşewatane vê êşê bi sembola Emîral Axa derdibirîne. Çendîn Emîral Axa mîna dînekî xuya bike jî di rastîyê de fîlozofê êşa neteweyî ye. “Her kurdek tê kuştin gotina wî ya dawî “xwezî” ye lê ez nahêlim Pêşewa bibêje xwezî eger rê gelekî li komarê teng bû wê Pêşewa li gemîyekê siwar bibe û xwe bigihîne peravine dûr.”(105) Lê Emîral Axa têk diçe dilê xwe ranagire, diçe kenarê Sablaxê û gotinên xwe yên dawî dibêje: “Ji nişkê ve satila xwe avête çêm û berê xwe da me û qêrîya: “Bê derya nabe, ev neh meh in ku ez dibêjim, lê we guhên xwe sewax kirine.” û xwe avête nava avê. Berî xwe biavêje nava avê, min bi çavê serê xwe dît ku ew bi xwe bû av…”(217)
Sembola diduyan a Mehabadê Kalê Werîsfiroş e. Badîn wexta werîsfiroş dibîne sar dibe, heşê wî tevlîhev dibe. Kalê Werîsfiroş jî wek rastîyek tazî gava çavê wî li Badîn dikeve behsa werîs, mirin û têkçûnê dike. “Ev werîs, ev werîs wê kenê Mehabadîyan rawestîne.”(96) Efserek Îranî berîya ruxandina Mehabadê tê dikanê werîsfiroş û sê werîsan jê dikire û vê tembîhê lê dike: “Her sîyan têxe nava zeytê û bila emanet bin li ba te, heta ez careke dî têm.”(204) Lê Kalê Werîsfiroş dawîya romanê de, di dest de werîsên zeytkirî, xwe di nava derîyê dikana xwe de xwe darda dike. Werîsfiroş di romanê de sembola aqibeta komara Mehabadê ye li tenişta hêvî û xwezîya Emîral Axa rastîya reş û tahla Mehabadîyan e.
Her çisqas di navenda bûyera romanê de Komara Mehabadê hebe jî bi wasita lehengên romanê Serhildana Dêrsimê û Agirîyê her weha Serhildana Simko, Şoreşa Şêx Mehmud û Şoreşa Barzanî jî tê bahskirin. Ji van lehengan her lehengek nîşana birîneke neteweyî ye û di romanê de çîrokeke trajîk e. Bêguman behskirina van bûyerên dîrokî di çarçova berhemeke edebî de romanê dewlemendtir kirîye, her weha wêneyeke rasteqîn e ji trajedîya mileta Kurd.
Serhildana Dêrsimê: Di romanê de trajedîya Dêrsimê bi heneyê hatîye sembolîzekirin. Şahid û lehengê serhildanê Heme Reşîd e. Heme Reşîd ku navê wî yê rastî Hisênê Kanzade ye di Silêmanîyê de Badîn nas dike û dibin dost. Heme Reşîd li Dêrsimê şahidê pir tiştan bûye. Gava efserek û du serbazên Tirk dest dihavêjin xuşka wî, xwe wunda dike û wan dikuje, xuşka wî jî li wê dimire. Piştî vê bûyerê direve tê Silêmanîyê. Dibêje: “Tirk li min digerin segên xwe berdane welatê xwedê, şopa bêhna heneyê diajon.” Hene bêhna Serhildanê ye, bêhna serhildêran e. Gava Seyid Riza tê dardakirin bûk û keçên Dêrsimê porê xwe hene dikin û dibêjin: “Em serên xwe naşon heta Seyîd Riza desturê nede.” Eskerên Tirkan van keç û bûkan yek bi yek dihavêjin çemê Munzurê heta mehekê jî heneya bişaftî çem reş dike. Heme Reşîd misêwa dikesire û digirî, rojekê ji Silêmanîyê jî serê xwe hildide û diçe.
Serhildana Agirîyê: Di romanê de trajedîya Agirîyê Mujde temsîl dike. Gava serhildana Agirîyê derdikeve bavê Mujdeyê Zilfoyê Celalî keça xwe ya biçûk û jina xwe radestê dostê xwe Kerîmê Şikakî dike û beşdarê serhildanê dibe û êdî hew vedigere. Mujdeya çar salî(2) gava pirsa bavê xwe dike dêya wê: “Bavê min li kû ye? –Keça min tu wî çîyayê porsipî dibînî? Bavê te li wir e. Çi dike? –Berfê dihelîne. Çima? –Ji bo em ji sermê nemirin.”(67) Ev dîyalog nimûneyeke baş e ji bo çawanîya behskirina trajedîya di romanê de.
Serhildana Şêx Mehmud: Silêmanî bi xwe şahidîya Serhildanê dike. Hej bîranînên Serhildanê di nav xelkê Silêmanîyê de teze ne; heta dizanin Şêx li ku birîndar bûye û xwe sipartîye kîjan kevirî jî. Gotinên Şêx di devê xelkê de digerin. Şêx gava serhildanê daye destpêkirin gotîye: “Lem niştimane da yan min yan îngilîz”(15) Di alîyê dinê de bavê Badîn Unisê Amêdî beşdarê serhildanê bûye û bi qehremanî şehîd ketîye.
Serhildana Simko: Ev serhildan bi wasita Kerîmê Şikakî tê qalkirin. Kerîm kurê Simko ye. Ji ber hindê serhildan ji bo Kerîm birînek du alî ye. Kerîm kuştina Simko Axa bi vî awayî vedibêje: “Dema Simko Axa kuştin, nalîneke weke barebara karikên şîr ji darên Şinoyê, Urmîyê, Salmasê û Xoyê hat, herkesî girîyê spîndaran bihîst, hinar û sêvên wê salê ber negirtin, beru di darên xwe de teqîyan.”(28) “Dema Simko kuştin çîya bêdeng man, tenê li hev dinihêrîn û digirîyan, tenêtîya xwe jibîr kiribûn, wê salê ba rawestîya bû.”(28) Piştî kuştina Simko: “Keç û bûkên Şikakî li ser gora Simko civîyan û bi kezîyên xwe kêla serê wî veşartin, heta niha keçikên Şikakî kezîkur in.”(29)
Serhildana Barzanî: Barzanî li dijî hêzên îraqê serhildanê li dar dixe. Di demekî kurt de serhildan fireh dibe û di nav Kurdan de deng vedide. Badîn jî wek pirî endamê Hîwayê beşdarê serhildanê dibe. Di vê navê de îngilîz jî piştgirîya îraqê dikin, Kurd li dijî îngilîzan jî şer dikin. Lê di dawîyê de ji ber îxaneta cehşan û bêpiştbûna Kurdan Barzanî naçar tevlî pêşmergeyên xwe û malbatên wan derbasî Kurdistana İranê dibin. Ji vir pê de dibin pêşmergeyên Komara Mehabadê. Di romanê de Barzanî bi pesn û sîtayiş tê salixdan. “Ji nişkê ve, weke xewnekê, weke taveke biharê û şêrekî newalê Berzanî xuya bû.”(139) Dîsa wexta li Mehabadê di nav Kurdan û îranê de şer dest pê dike pêşmergeyekî mezin bi navê Xelîl Xoşevî birîndar dibe, wî dibin nexweşxana Tewrêzê û Barzanî tê zîyaretîya wî: “Berzanî hate serdana wî û her deh birînên wî yên kûr ramûsan, ew dev li ken mir, wê rojê xelkê hemûyan girîyê Bêrzanî dît ‘Tenê mêr dizanin li ser lehengekî mîna Xelîlî bigirîn.”(147) dibêje.
Badîn bi xwe pêşmergeyekî Barzanî ye û di bîranînên xwe de cî dide hin bîranîn di derbarê malbata Barzanî jî. Di 16 Gelawêjê – 18 Remezanê roja înê li Mehabadê di bin alaya Kurdistanê de ji dayikbûna Mesud Barzanî tê salix dan. Ji ber ku bibe şervan û egîd navika wî bi xencerê tê birîn. “Ji adetaye ku zarokek nuh çê dibe yek di guhê wî de azan dide lê kêlîka ku Mesud welidî, ji camîyên Mehabadê hemûyan dengê azanê bilind bû.”(183)
Ev serhildanên ku hatin behskirin di romanê de piranî bi alîyên xwe yên trajîk cî girtine her weha bi peyamên manîdar hatine nîşandan. Lê nivîskar analîza wan a dîrokî jî dike. Wek nimûne ji devê Heme Reşîd bo serhildanên Kurdan: “Ax bira ax serhildanên me weke darên bin xwe tenê sî bikin govendên koran in ew serhildan xwedê jî nizane kê fêrî dîlana tewş kirine!”(36)
Trajedîya Mirovahîyê:
Bi taybetî kalikê Badîn Entranîkê Ermenî bi navê xwe yê din Nubar Nalbendîyan û hevalê wî Agopê Meyfiroş çîroka trajedîya mirovahîyê dinimînin di romanê de. Entranîk kalikê Badîn e, li Mehabadê wênekêş e; ewqas êş û azar dîtîye ku bawerîya wî êdî li dinê bi tu tiştekî nemaye. Ligel bavê Badîn Unisê Amêdî bûye şahid û lehengê trajedîya Sarîqamîşê ji wê filitîye beşdarê refê serhildêrên Ermenî bûye. Hemû neferên malbata xwe wunda kirîye. Şahidê qirkirina Ermenîyan bûye, dûrûtîya Rusan û Ewrûpîyan dîtîye. Piştî ewqas şer û qirkirin gihaye vê qeneetê ku bi vî awayî vedibêje: “…ez mirovekî ji zincîr û qeydên mirovan riha bûme, min xwe ji ol û ji neteweya xwe bi heft avan şuştîye, ez ne hemwelatîyê tu dewletê me, ez im wodka ye û stoduyoya min e. Amîn. Stodyoya min Ermenîsta min e, wodka jî hevalê min e, partîya min e, serokê min e, xwedayê min e.”(92) Entranîk gava hevalê wî Agop serxweş dibe jê re dibêje: “De hirçê min de… Ermenîstan bi qurbana gunê te be!”(87)
Felsefa Entranîk felsefa devjêberdanê û bêbawerîyê ye. Nivîskar bi rîya Entranîk xîtabê wijdana mirovahîyê dike, li ser qewimandinên hovane û wehşîyane dixwaze xwêner bide fikirandin. “Ez şahidê hovîtîya mirovan im, ez nizanim çima ewqasî xwîn erzan e! Misilman cihu, xirîstîyan, Kurd, Rus Ereb, Ecem, Azerî, Ermen, Tirk, gû, rêx…navên dirindeyan in, xwedê bi xwe jî nizane çima ev xelk ji sîya hev tehemul nakin!”(88)
Agopê Meyfiroş: Meyxana wî li Mehabadê ye, hevalê Entranîk e. Çîroka wî jî gelek trajîk e. Berîya tehcîra Ermenîyan mala wan li Xarpûtê bûye. Qasê ku tê bîra wî serê bav, bira û dîya wî weke kundiran li ser sekuya mala wan digindirînin. Deh kes li xuşka wî ya 13 salî dicivin cil lê diqetînin, lê wê çaxê nizane çima cilan lê diqetînin. Ew bi xwe ji mêranîyê ketîye. Wexta serxweş dibe bîranînên di heşê wî de zîl didin û dawîyê de wek gurekî dizure. Çîroka Agopî weke histirîyek di dilê mirov de diçe. Agop bi jîyana xwe di romanê de temsîla hovîtîya şer û dirindetîya mirovên wehşî dike.

Dawî:
Dawîya trajedîyên ku di romanê de tê behskirin gelek dilsojin. Mexdûr û bindestên mafdar dimirin û yên din dimînin. Komara Mehabadê berew ruxandinê diçe. Zilma îranê bi piştgirîya Birîtanyayê û bi destura Rusyayê bêhn li Komara nuciwan diçikîne. Badîn bi her awayî têk diçe. Jana Jaleyê Mujde kurtir dike û rewşa Komarê mora mirinê li dil û mejîyê wî dixe. Badîn dikeve jura xwe û xwe dispêre mirinê. Tê hestkirin ku Badîn xwe dikuje. Li beramberî vê rewşê bikujên evîna Badîn Jale, Mujde û Kerîm dimînin. Kalikê Badîn Entranîk dimire hevalê Entranîkî Agop li ser gora wî dimire. Emîral Axa xwe dihavêje Sablaxê û xwe dikuje, Kalê Werîsfiroş xwe di nava dikanê xwe de darda dike.
Belê xuya ye ku dawîya romanê jî li gorî taybetîyên berhemên trajîk e: MIRIN û KUŞTIN. Di encamê de wek romaneke trajîk Mijabad, ji bo çêbûn û gihandina hestên neteweyî û pêşderxistina wijdana mirovahîyê li beramber zilm û bê edaletîya carî ya cîhanê berhemeke serketî û hêjayê pesnê ye.

Têbinî:
(1) Dîonysos: Di mîtolojîya Yunan de xwedayê mey û xwezayê ye, heman katî de Dîonysos navê olek e. Pêgirtên vê olê bi vexwarina meyê xwestine bigîhin rastîya xwe û derîyên alema efsûnî vekin. Ji pêgirtên peyayên vê olê re “Satîrus”, jinan re jî “Bakkha” tê gotin.
(2) Xuya ye romannus di jîyê Mujdeyê de şaşîtî kirîye. Nivîskar dibêje, Mujde di serhildanê de (ku sal 1938 e) çar salî bûye. Piştî wî em dibînin ku 1946’an de Mujde li Mehabadê mamostetî dike û têkilîya wî bi Badîn re çêdibe. Wê çaxê Mujde dibe 12 salî ku ne mumkune keçekî 12 salî mamostetî bike. (Z.X.)