Kall Haco


DILŞAD MUTÎ
dilsad_muti@hotmail.com

 

„Emîne Emîne, nazdar û şêrîn e
Îro tu ji min dûrketî yarê, çavê-m te nabîne“


Bi tembûra xwe re bi dengê xwe yê nazik distrînê Ciwanê me. Hê 13-14 salî ye. Li milê dî bi dengê teq û reqa qedeha re, ji bo Ciwan dengê tezewratê ji nav civatê tê, “bîjî Ciwan! bîjî“
Pê şa dibin û pêre pêre cesaret didinê. Lewra hê di vî umrî de qebîlîyetek wiha, nîşana serkeftina Ciwan ya pêşerojê ye. Hê di dema zaroktayîya xwe de di bin tesîra muzîka Mihemed Şêxo de dimînê û dest bi tembûr û strandinê dike. Heta domahîya tehsîla xwe ya Lîseyê bi vî awayî ji xwe û derdora xwe re li temburê dide û distirîne. Piştî xwandina xwe ya lîseyê tê Almanya û li vir di zanîngeha Boçumê de sê sala perwerdeya muzîkê dibînê û li vira bi awayekî profesyonel dest bi muzîkê dike.

Dem dema şoreşgerîyê ye. Cîhan du şiq e. Li alîyekê bloka Sovyet li alîyê dî Emrîka. Fikrê sosyalîstî di nava gelê bindest de hikim dike û hespê xwe di nava wan de dibazînê. Ciwanê min û te jî herwekî dilxwazekî kurd di bin tesîra sosyalîzmê de ye û dixwaze bi muzîka xwe xizmeta da`wa xwe bike. Di xebata xwe ya yekemîn de bi giştî van neqşa dineqşîne:

“Te ilmê Markîs te xwand
Te ilmê Lenîn te xwand
Ji bo rizgarîyê, dijî kedxwarîyê
Guevara! Guevara! Ey heval Guevara…“
“Karkeran cotkeran sosyalîstan komonîstan.
Ev dema aşitî xwaza heyyy!
Markîs û Lenîn rabûn
Keçê kurdan şîyarbûn, xortê kurdan şîyarbûn…”
Ev xebata wî di nava kurdên li Ewrûpa de tê ecibandin û cîyekî girîng digire. Seb ku tesîrê li hêstên wa dike û xwastek û daxwazên wan tînê ziman. Ev yek jî cesaret didê Ciwan û berê wî didê xebatên nû û cida. “Çima ne tiştek nû! Çima ne tiştek baştir?” bi vî fikrî rê dikeve û dest bi xebatnên cida di muzîkê de dike.
Ciwan têkilîyên xwe bi gîtarîstekê ereb yê Misrî re çêdike û herdik bi hev re dest bi xebatek nû dikin. Di vê xebatê de bi neqş û motîvên rojhilatî re rengê rojavayî li nav dixin. Xebat bi melodîyên melenkolîk û xemgînî, hestên şoreşvanî û evînî tîne ziman. Cara yekem e ku Ciwan helbestek bê wezin dixwîne û vî rengî tevlî muzîka xwe, belkî jî tevlî muzîka kurdî dike. Helbest ji şairê serbestnivîs Rojan Barnas e:

“Min navê xwe kola li bircên Dîyarbekir
gava ku stêrik
li ezmana stûxwar
gava ku ney û bilûr û tembûr
û dahol û zirne
sar bûn, sar bûn”

Bi jan û zehmetkêşîya gelê Kurd re, bindestî û jarîya gelê Filistînê jî nayê jibîrkirin. Biratîya van herdu gelên bindest tê zikirandin û herwekî din stranek bi zimanê erebî jî tê xwandin:

“Bîlad arabîye, Filîstîn el muhtilla
Unşuûda sewrîye, Filîstîn kubrîya

Ihnemeek ya Filistîn, a tura bel kadihîn
Ihnemeek ya Filistîn, mûanîn cainîn...”

Di vê albûmê de giranîya gitar a klasîk û tembûrê li pêş e. Tiştê herî balkêş tingênîya tembûra Ciwan e, ku ji sînorên tembûrê derketîye û bi awayek xweser, xwe didê pêş. Balam ev stîl cara yekem e, ku di dîroka temburê de tê lêxistin. Loma jî ji hin derdorê kevneperestên tembûrê rexneyên nakokî tên, çima saz di stîla gîtarê de hatîya lêxistin.
Gotinên stranên dî, bi piranî ji helbestên Cegerxwîn pêktên. Wekî li ser her stranbêjê kurd, li ser Ciwan jî tesîra şairê bi nav û deng Seydayê Cegerxwîn balkêş e û di albûmên piştî vêre jî ev yek xwe dide xwîyakirinê. Helbestên seyda bi weznin û ji lêkirina melodîyan re birêk in.
Herçiqas ev xebata Ciwan çi girseyek balkêş ya guhdarvana nagirê jî, ew ji ya xwe nayê xwarê û di çarçoveya xwe de guhartinên nû diceribîne. Belê ev yek kirîye serê xwe de ku sînorên muzîka kurdî ya klasîk bi herîfînê. Hevalên wî yê muzîkçêker yê Ewrûpî çêdibin û têkilîyê muzîkê di nava wan da xurt dibin. Bi halatên muzîkê yê cida herkes ji qabîlîyeta xwe tevlî vî awayê muzîke dike û îcar ji vir pêde tarzek muzîkek nû, “muzîka Ciwan û hevalên wî” jîn dibe. Wekî her yek ji wan ji hidama xwe ve, xwê û biharatên xwe bavêjin sîtil a nîskê û tam û lezetek nû û cida derdikeve hole. Ji albuma “Gula Sor” bigire heta bi “Destana Egîdekî” Ciwan her diçe û xwe li tiştek nû diqewimîne. Ji van xebatan yek naşibhe yekê lêbelê ji çarçoveya stîla “muzîka Ciwan û hevalên wî” jî naderkeve. Gih soksafon li pêş e, gih bas gîtar, gih elektro, car tembika misrî, car car jî tembûra Ciwan ya xweser.
Ciwan li piranî yan jî hindikbûna guhdarvana nade berçava û muzîka xwe ya xweser çêdike. Ev cidabûn muzîka wî ku mirov nizane ji kîjan malbata muzîkê ye, qaliteyekê didê muzîka wî. Herwekî dî mînak û hefkufîya vê muzîkê kêm tê xwîyakirine.
Di muzîka Ciwan û hevalên wî de, xet û xîşkên Beatles, Pink Floyd û Miradê Kinê berçav in. Hem di gotinan de hem jî di melodîyan de. Wekî “money”a Pink Floyed û “pere” ya Ciwan Haco. Herwekî dî ji Mirado gotinên erotîk rîtmê kemançeya wî di çend helbestên Ciwan de eşkere ye. Di her sen’etî de, wekî wêje, wêne, heykel hwd., di muzîkê de jî ev tiştek tabiî ye. Sen’et bi sen’et radibe.
Melayê Cizîrî jî di bin tesîra Hafizê Şîrazî de maye lê ji wî derbasdibê û heta pişt re wî qaqeboyî meydanê dike;
Ger lûlûyê mensûrî ji nezmê tu dixwazî
Wer şi´rê Melê bîn, bi Şîrazî te çi hacet
Sebebê ku Mela di cîhanê de, bi qasî Hafiz ne meşure, ne ku ji Hafiz kêmtir e, lê ji Hafiz bêxwedîtir e. Seb ku bi zimanekî bê xwedî, yanî bi kurdî nivîsîye.
Her çiqas Ciwan di bin tesîra hin muzîkçêkera da mabê jî, bi ya min li wan zêde kirîye. Lewra tarzek cida û xweser vejînkirîye. Muzîka wî mirov dikarê ne bi rock, ne bi folck, ne bi jazz, ne bi bluese ne jî bi merengue nav bike. Hek ku The Beatles lê guhdar bikira, wê destê wî biramûsa, hek ku Miradê Kinê li heyatê ba wê ji Ciwan re bi gota “afirim birazî” seb ku wa yê ji qalîteya vê muzîkê fehm bikira. Yanî “Durrê bidin durrnase”
Gelo pîvana qalîteya muzîkeke çîye? Piranîya guhdarvana ye an pir firotina albûma ye? Girseya li qonserte ye an jî sevîyeya guhdarvana ye? Bi ya min qalîteya muzîkekê yan jî ya muzîkvan sevîyeya guhdarvanê wê kifş dike. Tenê guhdarvanên întelektuel dikarin muzîka muzîkçêkerên heyî payabilind wekî Wolfgang Amedeus Mozart (1756-1791), Ludwig van Beethoven (1770-1827), Johannes Brahms (1833-1897) û çendekê dî yên wekî va, guhdarbikin. Herçiqas stîla muzîka va şexsa cida be jî, di dinyaya muzîkê de wekî hîmê muzîkê hatine qebûlkirin. Ger ku meriv albûma Kamkarsa ya bi navê „Xak“ li yekî ku guhê wî hînî muzîkê nebûyî bide guhdarkirin, herçiqas ev albûm bi sinet û hostatîyek pir bilind hatîye çêkirin jî, wê tehemula wî nebe wê albumê ji serî heta binî carekê guhdarbikê û dibe ku wê di pencerê re jî bavêjê.
Dema ku mamostayê minê gîtarê yê alman ku li Zanîngeha Freiburgê 4 sal tehsîla muzîkê girtîye û niha mamostatîya gîtarê dike, li strana Ciwan ya bi navê “Xatûn” guhdar kirî, lê heyran ma û xwest ku ez wê albûmê dîyarî wî bikim. Çikû wî sinet û neqşê di wê helbestê de hatî neqişandin dîtibûn.
Wek mîsala Melê, sebebê ku Ciwan nabûye muzîkçêkerekî navnetewî ne ku ji qelsîya wî, lê ji bêxwedîtîya wî ye. Wî jî bi zimanê bêxwedî, bi zimanê kurdî strandîye.
Herwekî muzîka xebatên wî, tekstên muzîka wî jî cûrbecûr bûn. Helbestên şa´irên kurd wekî Cigerxwîn, Qedrîcan, Ahmet Arîf, Rojan Barnas, Seydayê Gerok, Fazil Xiznewî hwd. wateyek felsefî, gih mîstîk û tesewûfî, gih polîtîk, gih jî hewayek erotîk li muzîka Haco werdikir. Gava mirov li strana “Dil ji min bir” guhdar dike, efsaneya Şêxê Senanî û Keçika Gurcî tê bîra mirov.
„………………………
Wê dil ji pîran jî revand
Perde nema wê nedirand
Sofî ji kuncê zîvirand
Ji ser û dil îman firand”

Ji bilî tekst û muzîkên xwe Ciwan, car jî stranên gelêrî xwendine. Lê ev stranên gelêrî di nava xebatên wî de, cîyekî hindik digrin. Yê heyî jî li gor xwe guhartine û bi uslûba xwe ya xweser xwendine. Ev yek jî hostatîya wî dide xwîyakirinê.
Ciwan herçiaqas li muzîka xwe enstrumanên nû zêdekirin û hewldanên xebatên nû di muzîka kurdî de kirin jî, di serî de di nava gelê kurd de çîyê xwe yê layiq negirt û baş nehate naskirin. Seb ku muzîkan Ciwan li guhê wa xerîb dihat û gotinên muzîkan jî ji her guhdarvanî re nedihatine fehmkirinê. Muzîk bîyanî, wateya gotina kûr û felsefîkbû. Di ser vê de devokê Ciwan yê Torê û daqurtandina wî ya gotinan ev yek hê zehmettir dikir. Li himberê vê jî, wî dest ji xebatên xwe neberda. Ji nîvê salên 90 pêde hêdî hêdî ji Ciwan re girseyak guhdarvana çêbû. Lewra di zanîngehên Tirkîyeyê de xwendevanê kurd zêde dibûn û guhên wan li vê muzîka nû vedibû. Herwekî dî pêwistîya va ciwanan bi nûbûnê hebû û her nûbûnek di çanda wa de ji wan re balkêş bû. Piştî çend car guhdarkirina sitraneka wî, hem wateya gotinan dihate fehmkirinê hem nji ya harî balkêş ew e ku muzîka wî gir ji guhdarvanê xwe re çêdikir.
Alaqa û hesjêkirina Ciwan her çiqa diçû di nava xwendakarê kurd de mezin dibû û heta ev yek di nava xwandakarên tirk de jî belav dibû. Dema Ciwan cara yekem hatî Batmanê ev yek hê ji nûve bi çavê xwe dît û ew bi xwe jî ecêbmayî bû.
Li ser vê yekê Ciwan xwest ku guhdarvanên xwe mukafat bike û muzîkek nû dîyarî wa bike. Ji lew dest bi muzîka elektro-rîtmîk kir da guhdarvane wî çêtir bikaribin xwe li ber muzîka wî hilkutin. Lê Ciwan nizanîbû ku ew girse girseya „Blûra min“ bû, lê ne ya „Sê sê“. Hê nûka ji vir pêde, xortên ku fêhm nedikirin ka çima birayên wan ewqas qedir didin muzîka Ciwan û lê guhdar dikin, heq dane wan. Ji xwere gotin „Emrîkîno! Vaye muzîka me jî ya pop heye“. Lewra hê nûka ji vir pêde malbata muzîka wî çêbû û muzîka wî ya nû ji xweserîyê derket û ew bi wek muzîkek ku her muzîkvan bikaribe bi rêya enstrumanê elektronîk çêbike. Dema gudarvanên Ciwan yê kevin li „Derya“ guhdarî kirin, ji xwe re gotin; „Xem nake. Ev Ciwan e. Her di xebatek xwe ya nû de xwe li tiştek nû diqewimîne“. Lê hinga dipeyî vê re „Na na“ û „Off“ di eynî tarzê de derket, xeyalşikestî bûn û vêcar gotin; „Ciwan kall bûye.“
Belê Ciwan bi van xebatên xwe yê dawî girseya guhdarvanên xwe ferehtirkir lê pêre yên kevin jî enirandin. Lê ev yek ne ji pîrbûna wî ye, ne jî ji bêtaqetbûna wî ye. Bilekis ji „Ciwan“bûna wî ye ku her dixwaze guhartinan di muzîka xwede çê bikê û muzîka xwe can bikê. Herwekî dî emrê muzîkê nîne. Îbrahîm Ferrarî di muzîka salsa-latîno de yekî ji herî bi navûdeng bû û wî heta dawîya emrê xwe muzîka xwe domand û ji qaliteya wî çi kêmasî çênebû.
Me xwastibû ku em bi Ciwan Haco re li ser wî û muzîka wî sohbetekê bikin, lê mixabin hinga me Ciwan dît ew nerehetbû sohbeta me jî pêk nehat. Dema ku ez ji cem vegerîyam ji radyoyek almanî ya beşa kurdî du hevalên dî dixwestin pêre hevpeyvînekê pêkbînin. Wa ji min pirskir ka hevpeyvîna min pêre çêbû an na. Min ji wan re got: „Kurê mala Haco Axa ye bavo. Hingî bitir e, ji xwe li xwe neniha bi mere jî bi axivê“
Wan hevalan li min vegerand; „Sucê we kurdên başûrê mezin e bavê min. Hûn bi 300000 insanî wî pêşwazî bikin, ji xwe forsa wî ya çêbe.“
Min ji xwe re got „Xem nakê ku Ciwan bitir bê. Ev yek lê tê û ev heqqê wî ye. Lewra ew „Kall“ê muzîka kurdî ya modern e. Na na hê hevqas insanên dî ji wî re kêmbûn.“

Lê me soza sohbetekê ji Ciwan standîye û me dil heye ku em vê di pêşerojê de bi we re hevpar bikin. n
17.07.2006/ Freiburg