Şivan Perwer
Min bi kurdî kilam gotin, ev 30 sal in sirgûn im..!

Hevpeyvîn: SALIHÊ KEVIRBIRÎ
salihkevirbiri@hotmail.com

Ji bo bîranîna 50 salîya Şivan Perwer
Şivan Perwer... Hewce nake mirov ji bo navekî wisa pêşgotinê binivîse. Hunermendê kurd ê ku ev 30 sal in fermalûbûn ango sirgûn bûye para wî 30 sal in terkeserê dinyayê ye. Her çiqas bi awayeke fizîkî ne li nav welatê ku lê hatîye dinyayê û xortanîya xwe lê derbas kirîye be jî, tu caran ji rojeva kurdan derneket. Ne tenê raya giştî ya kurdan, her wisa piranîya caran kete rojeva Tirkîye û Ewropayê jî Şivan Perwer... Gelek caran hate nîqaşkirin, rexnebarankirin bû hingava qisedanên li dijî kesayetîya wî.
Şivan Perwer li gorî nasnameya fermî di 23 yê Rêbendana 1955 an de li Gundê “Sorî”ya bi ser Siwêrega Rihayê ve ye hatîye dinyayê. Li gorî vegotina ku dîya wî jê re kirîye, sala ku Şivan hatîye dinyayê, “sala ku berfa sor lê hatîye” bixwe bûye! Di pêvajoya hunera 30 salan de mohra xwe li bin zêdetirî 20 albûman daye, li seranserê cîhanê konserên çak pêşkêş kirîye, di warê huner û muzîka kurdî de wekî “Qasidê Hunera Kurdî” tevgerîyaye û bûye xwedîyê gelek xelatên girîng û hêja. Heger em ji wan xelatan behsa duduyan bikin; yek ji wan “Nîşana Barzanî” ye ku di 3yê Hezîrana 2001ê de li bajarê Hewlêrê, bi merasîmekê li Parlamena Kurdistanê hate dayîn. Dudu; Xelata “Akademîya Charles Bross” ku li Parîsê di 18ê Sermaweza 2004ê wergirt. Perwer, ev xelat di beşa “Muzîka Cîhanê” de, bi albûma xwe ya bi navê “Min bêrîya te kirîye” heq kir. Di merasîma xelatdayînê de Şivan Perwer kurteaxaftinek kiribû û wiha gotibû: “Li welatê ku jê hatime, qedexekirî me, lê li vê derê tême xelatkirin..!”
Me got hewce nake, mirov ji bo “Şovalyeyê Muzîka Kurdî” pêşgotinê binivîse, lê va ye me dîsa nivîsand. Ji xweber hate nivîsandin. Hûnê di vê hevpeyvînê de rastî “Ferhengoka Şivan Perwer” werin. Perwer dê bi çend gotinan wateya peyvên ku me dîyar kirîye bide…
Li Brûksela Belçîkayê me pirsî, Şivan Perwer bersivand…
***
Gelo tê bîra te, cara yekem te kengê rahişt sazê?
Helbet tê bîra min. Heşt salî bûm wê demê. Rojekê min qûtîkeke dimsê vala kir. Postê ku dîya min dabû ber tavê û hişk kiribû ligel darekê min dest bi çêkirina saza xwe ya yekem kir. Dema dîya min çû bajêr, min jê re got; “Ji min re têl bîne!”. Rûniştim, min bi tena serê xwe ji xwe re sazekê çêkir. Li gorî zanîna xwe, min akorda wê tekûz kir. Dema bavê min hatîye malê, saza li ser tûrikên genim dîtîye. Ji dîya min re gotîye: “Xêr e gelo, dê kurê me bibe qereç?” Rahiştîye saza ku min çêkirîye û henekê xwe pê kirîye. Dîya min bi zor û heft bela sazê ji destê bavê min derxistîye. Xwestîye bişkêne. Wê demê ez ne li malê bûme...
Ji ber vê sedemê te qet lêdan xwarîye?
Erê çawa? Min ji bavê xwe lêdan xwarîye gelek caran. Tim ji min re digot; “Tê Qûranê bixwînî!..” Mamekî min hebû. Mele bû. Dersa Qûranê dida zarokan. Herçî ez bûm, min dixwest biçim dibistanê. Wê demê 6-7 salî bûm. Bavê min digot: “Tê Qûran bixwînî!” Min digot: “Na! Dixwazim biçim mektebê!” Çi kir, ez ji ya xwe nehatim xwarê! Ji ber vê yekê min ji bavê xwe gelek lêdan û kotek xwar.
Dîyar e, navbera te û feqetîyê tunebûye...
Mixabin navbera min û feqetîyê qet tunebû. Ne ku feqetî tiştekî xerab bû, na! Min xelasîya xwe tê de nedidît. Min dizanibû ku feqetî, min ber bi armancên min ve nabe. Dê feqetî, dinyayê jî baş bi min neda fêmkirin. Xewn û xeyalên min ên gelek mezin hebûn. Pêkhatina van xeyalan, bi hevnasîya cîhaneke pêşketî û modern mimkûn bû li gorî min. Sedem her ev bû. Ne ku li dijî dîn û bawerîyan bûm. Di rastîyê de mirovekî dîndar jî bûm. Min limêj dikir, bi dengekî xweş min azan (bang) dida. Dema zarok bûm gelek caran min mûezîntîya gundîyan dikir...
Pirsekî klasîk e, lê dîsa dixwazim bipirsim; Şivan Perwer hunera xwe çawa bi nav dike?
Jîyan pirreng e. Huner jî vê yekê tîne zimên. Heger huner ne pirreng û pirdeng be, ne huner dibe, ne jî hunermend. Her dem, li bersiva pirsa “guherîn çawa dibe?” gerîyam. Muzîka min, ji bo ku jîyanê biguherîne, li ser bingehên çak û pêşketî hatîye avakirin. Lewre jî muzîka xwe bi nav nakim û kesek jî nikare bi hêsanî bibêje; “Muzîka Şivan ev e!”…
Gelo em dikarin bibêjin; Muzîka Şivan Perwer, harmonîya dengbêjîya klasîk û muzîka modern e?
Pira di navbera dengbêjîya klasîk û muzîka modern, pira di navbera muzîka kurdî û muzîka cîhanî, pira di navbera meqamên kurdî û meqamên dinyayî, pira di navbera guherînên li cîhanê û kurdan… Tu dikarî tevahîya van taybetmendîyan bibînî di muzîka Şivan Perwer de…
Her kesê ku temaşeyî te dike, li te guhdarî dike bi xisûsîyetekî te dihese; gava kilam-stran dibêjî çawa ku dikevî zikrê. Çine hestên te yên wê demê?
Heger konsantre nebim, nikarim hestên xwe tev li melodîyê bikim. Nikarim bi qewimîna ku vedibêjim re bibim yek. Heger li ser nefikirim, hestîyar nebim û negirîm, nikarim stran û kilamê biafirînim. Di sala 1986ê de, piştî konsereke xwe ya li Los Angelesê, hunermendê navdar ê Îranî Darîyûş hate cem min û got: “Xaşxaşê baş dikişînî haa!.. Ez jî jê hez dikim lê te zêde kişandîye Şivan!” Bi şaşwazî min lê vegerandibû: “Xaşxaşa çi?” Dîsa bi nîvhenekî got: “Konsantrasyon û performansa te gelek baş e, dîyar e te gelek kişandîye vê mîratê!” Min berê xwe dayê û min jê re got: “Kekê min, min di jîyana xwe de xaşxaş nekişandîye. Ne cigare, ne jî alkol vedixwim..!” Şaş û metel ma rebeno…
Sir an jî efsûnekî vê konsantrasyonê heye gelo?
Binêre kekê min, dema ez kilama “Xezal” bibêjim, divê wekî evîndarê Xezalê bibêjim. Divê ez lê bigerim ku evîna di dilê Xezalê de bînim zimên. Dema kilama “Helebçeyê” bibêjim, divê bibim yek ji qurbanên jehrên kîmyewî. Divê li wê demê bijîm. Dijîm jixwe. Sedema meseleya “zikr”ê ev e bawer im...
Cara yekem te guh da kîjan lorî, çîrok û zêmarên kurdî?
Dema zarok bûm, heta ku çîrok ji min re nehatina gotin, di xew re nediçûm. Dayîka min digot. Xaletên min, mamên min, metikên min, xalên min dihatin cem me. Em malbateke mezin bûn. Dema ku dîya min nedixwest çîrokan ji min re bêje, ji xaleta min re digot: “De ka çîrokek ji kurik re bibêje, bila razê!” Nikaribûm bêyî guhdarîkirina çîrokan razêm. Çîrokek carek tenê jî bihata gotin, di serê min de dima. Min ew ji ber dikir.
Xeyaleka te ya mezin hebû ku pêk nehat?
Min her xwestîye ku sazîyeke tenê ji bo muzîkê ava bikim. Bi vê yekê armanca min ew bû ku di navbera kurdan û cîhanê de pireke hunerî ava bikim. Di vî warî de bi gelên din re têkilîdayîn bo min yek ji armancên sereke bû. Min wiha min her xwestîye ku li ser muzîka kurdî lêkolînan bikim, muzîka kurdî di warê modernîteyê de derxim asta rajortirîn.
Yek ji sedemên “sirgûn”îya te jî “Konsera Sûrûcê” bû. Wê rojê çi qewimî?
Sal 1976 bû. Li seranserê welêt me konseran dida. Em çûn Batmanê. Dizanî, stranek heye ku dibêjim: “Ez çûm gundekî Batmanê, keçeke kurd ji min re got lo bira…” Li Batman û Merdînê em gelek gerîyan. Haya kesî ji me tunebû. Em çûn Erzeromê, Qaxizmanê, Agirîyê. Li konsera Bazîdê gelek kes hatin binçavkirin. Em çûn Dîyadînê. Leşkeran nehişt ku em bilivin. Me xwe li sînorê Îranê xist û çend rojan em li wir man. Paşî em vegerîyan hatin Enqereyê. Armanca me ew bû ku em tûrekî xweş bikin.
Wekî te jî anî ziman, me li Sûrûcê li sînameyekê konserek pêşkêş kir. Derdor tije polîs û leşker e. Kî derdikeve tê binçavkirin. Gazî min kirin ku îfadeya min bigirin. Komîteya amadekar hat ji min re got: “Heger tu neyê, dê me hemûyan bigirin û têra dilê xwe li me bixin. Divê tu îfada xwe bidî!” Min jî got, “Armanca wan ne îfadedayîna min e. Ez herim dê min bigirin û mesele jî safî dibe. Ez îfade nadim!” Yekî ji nav wan got: “Heger em tev bêne îşkencekirin jî em te teslîmê wan nakin. Emê çareyekê ji vê yekê re bibînin. Her der tijî leşker û polîs in. Kontrolekî ecêb heye. Gel ji bo te li derve, ji bedenên xwe bend ava kirîye, nahêlin ku polîs bikeve hundir.!”
Derketim sehnê û min kilamek got. Qîyamet rabû! Tevlihevîyek çêbû. Polîs xwest guhdar û beşdaran ji hev belav bike. Çawa bû min baş fêm nekir, ji nav gel hin kesan ji paş ve ez derxistim û revandim. Xeyal meyal tê bîra min. Qulek vekiribûn çi bû!? Em revîyan û me xwe li zevîyeke pembû veşart. Me li nav zevîyê kir sibe. Berîya ku roj derkeve, me li derîyê hin malan xist. Ji tirsa derîyên mala xwe ji me re venekirin. Digotin: “Em qûrbana we ne, niha leşker werin dê me hemûyan bigirin û bibin. Ji ber vê yekê em ji wir derketin û çûn ciheke din. Piştî demeke din jixwe serpêhatîya me ya sirgûnê destpê kir…
Şivan Perwer di kîjan salê de terka welêt kir?
Di 15ê Hezîrana 1976ê de mecbûr mam, terka welatê ku lê hatime dinyayê û lê mezin bûme bikim. Wekî din çareserî tunebû. Ji dîtina gelek dost û hevalên xwe, ji wê rojê heta niha bêpar mame…
30 sal çêbûye! Ne hindik e… Kilamgotin, bedela kilamgotina bi zimanê kurdî hewçend giran e?
Belê giran e ku hê jî fermalû me, sirgûn im! Bi kurdî strangotina te, belavbûyina dengê te bo her derî, strangotina li ser aştî, azadî, serhildêrî li vê erdnîgarîyê ne hêsan bû. Helbet berdêla wê jî dê giran bûya! An ezê biketama hepsê, an jî ezê derketama derveyî welêt û minê li wê derê stranên xwe, kilamên xwe bigota. Di nava meselê de mirin û jiholêrakirina min jî hebû. Min tu kesî nekuştibû. Min li dijî mirovahîyê tu sûcî nekiribû. Min bi tenê rastîya xwe, rastîya gelê xwe anîbû ziman û stranên gelê xwe vegotibû… Erê birako! Min bi kurdî kilam got, ev 30 sali in sirgûn im!..
Derketina te ya bo Ewropayê tesîreke çawa li hunera te kir?
Helbet Ewropa bandoreke mezin li min kir. Çavên min ji jîyanê re vekir. Helbet alîyên xerab yên Ewropayê jî hene. Ew ji me re ne pêwîst in. Li hêla din min kurdewarîya xwe, netewetîya xwe tu caran jibîr nekir. Alîyên ewropî û alîyên kurdewarî di kesayetîya min de baş rûniştine.
Bo nimûne, wekî hunermendekî kurd li Ewropayê di warê dîtina mijaran de tengasî derdikevin an na?
Na dernakeve! Dema tu cîhanê baş bişopînî di vî warî de dê tu zehmetîyan nekişînî. Îro tora ragihandinê, teknolojî gelek bi pêş ketîye. Her pêşketina diqewime mirov yekser jê agahdar dibe. Meseleya entegrasyonê dibe ku carinan mejîyê we tevlihev bike, bes ew e û hew! Li hêla din her di dilê min de ev hebûye. Her dem li Rihayê bûme, li Batmanê, li Dîyarbekirê, li Enqerê, li Stenbolê, li Edenê bûme. Dema wiha be, rastîya Tirkîye û Kurdistanê hewçend berbiçav be, di warê meseleya dîtina mijarê de jî dê zehmetî tunebin…
Kurd, bi çavekî çawa nêzîkahî li muzîka xwe dikin?
Muzîka kurdî dewlemend e û ev dewlemendî bala mîsyoneran, bala zanyaran, bala folklorîstên navdar dikişîne ser xwe. Lê mixabin haya kurdan ji bayê felekê tuneye. Haya wan ji vê yekê tuneye! Diçî mala kurdan, rastî muzîka farisan, ereban û tirkan têyî. Kurdî jî heye, lê temaşe dikî avêtine qorzîyekê. Heyf e, şerm e… (kurtedemek bêdeng dimîne, paşê berdewam dike) “Hûn çima wisa dikin ezbenî!”, dibêjim. Bersiv amade ye: “Ev xîtabî dilê me dikin, gelek xweş behsa evînê dikin, orkestrayê gelek baş bi kar tînin. Yên me vê yekê bi gundîyane dikin..!” dibêjin… Maf didî wan an nadî wan, ew bi ya te maye. Lê bi ya min, dema miletek bibêje; “Filankes baş in, yên me xerab in !” wî miletî winda kirîye, qedir nade xwe…
Dema serê xwe datîne ser balgîvê, mûhasebeya xwe ya wicdanî dike Şivan Perwer? Piştî hewqas salan wîcdanê te rehet e gelo? Tiştekî ku wekî kûl di dilê te de ma, heye?
Hinek tişt hene belê... Min dikarîbû hin karan baş organîze bikira mesela. Derfetên min jî hebûn. Min dikaribû saltanatek ava bikira. Bendewarîyên gel hebûn ji min. Min dikarîbû hinekî din bi sergiranî tevbigerîya. Bala xwe didim rabirdûya xwe dibînim ku min zêde wext daye kesên nehêja! Gelek caran difikirim ku divê kêmtir bigerîyama. Gelek caran bûm qûrbanê zewqên xwe. Bo nimûne, jinek gelek ji min hez kirîye, li pey min gerîyaye. Divê min daxwazên wê, wekî daxwazên normal nedîta û nêzî wê nebûma. Divê bersiva min, bi alîyê min ê hunerî bûya. Divê min bi awayekî însanî nêzîkahî lê bikira. Divê min wiha ji wan re bigota: “Ez ne li gorî te me! Min wekî Şivan Perwer bibîne, evîna xwe di dilê xwe de veşêre!” Divê bi armancên din min nêzîkahî lê nekira û min destê xwe neda wan. Hinek caran min bi awayên din nêzîkahî li wan kir, lê paşê gelek poşman bûm. Jin evîndarê min dibûn, ji bo min digirîyan. Ez bi vê yekê diêşîyam. Min di dilê xwe de digot; “Wiha nabe! Tiştên wisa qet ne baş in Şivan! Te çima wiha kir?” Di dawîyê de min li xwe dixist… Dema zewicî bûm jî, têkilîyên min bi jinan re çêbûn. Li ber jina xwe diketim. Min her digot; “Min çima wisa kir. Ev îxanet e, ev zilm e..!” Lê jina li hember min dev ji min bernedida, gelek dixwest, perîşan bibû…
Lê mûhesebeya wîcdanî, di vî warî de rehet î?
Belê di vî warî de wîcdanê min gelek rehet e. Lê di warê teorîk de min hunera xwe bi pêş ve nebir. Zêdetir di warê pratîk de min karê xwe kir. Divê min kompozîsyona xwe, bi xwe bikira. Hê jî mecbûr im ku hin kesên din van karên min bikin. Min zêdetir dema xwe da, gel, ger û sîyasetê. Min jîyana xwe nexist nava tekûzîyê. Di warê teorî de min xwe bi pêş nexist mesela. Di demên berê de min gelek kitêb dixwendin. Lê di demên dawî de gelek kêm dixwînim. Helbet kitêba min, civak bixwe ye. Bi gelek mirovan re rûbirû mam, bi wan re axivîm. Bi pirsgirêkên gel re rûbirû mam, ev bixwe jî wekî xwendinê bû ji bo min…
Hêja Şivan Perwer, gelek spas ji bo terxankirina demê û bersivdayîna pirsan…
Spasxweş, çavê min î…

FERHENGOKA ŞIVAN PERWER:
Sehne:
Sembola hunera min.
Çepik:
Kêfxweşîya gelê min û hûrmeta wî ya bo min.
Muzîk:
Reng û dengê jîyanê.
Evîn:
Tiştê ku mirovan dide jîyandin.
Yar:
Hevrêyê/a jîyanê.
Jîyan:
Bi qasî ku bersiva wê bê dayîn ne watedar e.
Riha:
Memleketê min… Bajarekî gelek kevin û hêja… Bajarê lê hatime dinyayê û lê mezin bûme…
Dîyarbekir:
Kemilandina sazûmankarîya kurdîtîyê…
Stenbol:
Bajarekî dîrokî. Gelek caran bûye wargeha kemilandina kurdîtîyê...
Ewropa:
Jîyanên modern... Dergûşa ronesans û reformê...
Brûksel:
Bajarekî ku hin endamên malbata min lê dijîn...
Parîs:
Ji bo min bîranîneke gelek gelek girîng....
Köln:
Bajarê ku jîyana min lê guherî û bajarê ku Serxwebûn lê hatîye dinyayê...
Stockholm:
Cihê ku min piranîya jîyana xwe lê derbas kir. Bajarê ku min piranîya xebatên xwe lê kirin. Û bajarê sar ê ku hevalê min ê herî nêzîk Mehmûd Baksî tîne bîra min...
Amerîka:
Hêza Super!
Mozart:
Sembola mejî û bîrewerîya muzîkê… Mirovekî ku ji bo muzîkê dîn bibe…
Kawîs Axa:
Serdar, lûtke, delalî û welatperwerîya Muzîka Kurdî… Dengê herî xweş, bêhempa…
Mihemed Arif Cizrawî:
Qedîfe, nexş û rengînîya jîyanê. Gelek di bandora wî de mam… şahê sazê…
Şeroyê Biro:
Dengê herî xurt yê kurdên qefqasan…
Mehmûd Baksî:
Nexşa jîyanê… Pir baş bû, pir xerab bû! Pir modern bû, pir klasîk bû… Her tiştê wî ketibû nav hev… Lê bi her awayî delal bû… Mirovekî wekî wî êdî tuneye, mixabin nabînim… Terka min kir û çû..!
Gulîstan Perwer:
Dîya kurê min...
Serxwebûn:
Kurê min.... Jîyana min... Pêşeroja min…
Sîyaset:
Rengê azadî û aştîyê…
Zembîlfiroş:
Dirûstîya mirovan, evîna malbatê û sembola li dijî zilmê…
Derwêşê Evdî:
Sembola yekitî, girêdan û mêrxasîyê…
Edûlê:
Mînakeke gelek xurt a jinan… Nazik, dirûst û birûmet…
Îsot:
Bêyî wê nabe!..
Seddam:
Dîktatorî… Navekî din ê enfalê…
Karapetê Xaço:
Şêweya dengê gelek xweş û pak… Temendirêjî… Lê lê dayîkê tîne bîra mirovan!
Şakiro:
Bi rastî jî kûrahîya dengbêjîya klasîk…
Radyoya Erîvanê:
Yek ji damarên herî girîng ê muzîka kurdî… Mejîyê çanda kurdî...
Neşet Ertaş:
Hunermendekî tirk... Deng û saza wî gelek li hev tê... Jê gelek hez dikim...
Celal Guzelses:
Sembola dengê xweş... Dîyarbekirî, lê ji bo muzîka kurdî mînakekî xerab... Kilamên kurdî, di legena “turkce”yê de şûşt û kir “turku”..!
Zekî Muren:
Ji bo gel û muzîka xwe sembolekî mezin...
TRT:
Ji bo gelê xwe weşangerîyeke baş....
Quleya Eyfelê:
Şahesereke mezin... Navekî din ê Parîsê...
Şivan Perwer:
Hunermendê gelê ku hewcedarê aştî û azadîyê ye... Hunermendê gelê ku tê perçiqandin... Bîr û boçûnên wî gelî çî be. Şivan Perwer jî ew e...
Saz:
Heger ew tunebûya dê nekarîbûma bijîm. Saza min her dem bû hevrê ji bo min. Her tişt çû, her tişt mehkûmê bidawîbûnê ye. Tiştê bimîne saz e! Her dem dengê yê xweşik û mafdar e…