Sabah Kara:
“Ez dixebitim ku şiîrên min
‘sehîh-neseb’ bin”

Hevpeyvîn: AYHAN GEVERÎ
 

Şair, dengê wijdana gelê xwe ye, şair dengê milletê xwe yê xweştirîn e ê di nava orkestraya cîhanî de, şair surûda xelkê xwe ye û alaya rengîn e li ser çîyayên welatê xwe, şair dîlana şahîyan e, şa’ir olana şêran e, şa’ir axîna janan e, lorîna dayîkan e...
Şair ronahî ye, bi rêzik û gotinên xwe ronî û rûşen dike...
Lê şair divê lal nebe, bila bi meş’aleyê ve dilê xwe bisoje lê divê şair ronî bike, hiş nebe...
Lewra şair rewşenbîr e, ronakbîr e... Şair xwedan êş e...
Ma êş nebe şiîr dibe, şa’ir dibe..?
...
Belê me jî xwest ku em êşên şairek mezin ji devê wî, ji dilê wî bigehînine gelê wî yê di tarîyê de...
Belê şairê mezin Sabah Kara... Piştî ewqas bêdengîyê me xwest ku em dengê Sabah Abê bibihîzin... Her çend ji me dûr bête hisabê jî ew gelek nêzîkî me ye... Me pê re sohbet kir, lê me destên hev negirt û me rûyê hev maçî nekir, lê me dengê xwe gihande hev...
Me pirsî û wî jî bi kerema xwe bersiv da.
Li ser şiîra Kurdî, li ser eşqê, li ser şiîra Sabah Kara bixwe, li ser poetîkaya ku heta niha li ser nehatîye rawestan, me pirsên xwe ji cenabê Sabah Kara re pirsîn...
Sabah Abê pirsên me ên dirêj bi kurtî bersivandin, anko dîsa bi me da zanîn ku “gotinên min hemû şiîr in.”
Ez bawer im ku îdî xwendevanên Nûbiharê dê dengê şairê mezin her gav bibîhizin...
Belê hûn jî kerem bikin werin guhdarîya sohbeta me:
* * *
A. Geverî: Pêxemberê Xweda dibêje ku; “Eger şiîr, Xweda biîne bîra mirov ew şiîr baş û bixêr e; lê eger ne wisa be ew ne qenc e.”
Li alîyê din Pêxemberê me, gelek şairên sehabe teşwîq dike, hetta ji Hesen bîn Sabit re dibêje: “Ruhul-Qudus ligel te be.” Anko Cibraîl. Li gor qudema qesta Resûl bi Cibraîl û şairbûnê ligel îlham û wehîyê heye.
Wêca li gor we şiîra Îslamî û têkelîya wê bixwe bi Îslamê ve çawa ye? Mirov dikare navbera wehîy, şiîr û îlhamê tiştekî û têkilîyekê peyda bike?
Sabah Kara: Şiîr yan şiîr e, yan ne şiîr e; yan şiîreke baş e, yan jî şiîreke ne baş e; lêbelê şiîr e. Û dema ku şiîr, şiîr be, îdî “şiîra îslamî” û “a neîslamî” nabe. Wek ku “qundera îslamî” û “a neîslamî” nebe; wek ku “derîyê îslamî” û “ê neîslamî” nebe û îlh...
Erê ev wilo ye; lêhema divê em jibîr nekin ku şiîr jî cûrek “amel” û cûrek “peyivîn” e û mirov ji her cûr amel û beyanên xwe mesûl e. Yanî dema ku tu di şiîrê de derewan bikî; yan jî îftira bikî, şiîrbûna peyvên te, te ji îqab û cezayê xelas nake. Yanî wek ku Quran dibêje: Tu nikarî bi navê şiîrê derewan bikî; tu nikarî bi navê şiîrê îftiran bikî û tu nikarî meddahî û çaplûsîya zalim û bêşerefan bikî. Dema ku te ev kir, tê hem li hember mirovan “mesûl” bî û hem jî li hember Xwedê “mesûl” bî. Yanî, wek hemû amelan, şairtîya baş jî “meqbûl”; û a nebaş jî “merdûd” e. Eger şiîr were redkirin, divê ev ne ji ber şiîrtîya xwe, lê ji ber sûcdarbûna xwe be. Kes nikare bi navê şairtîyê bêşerefîyê bike. Şiîr nikare peyvên “rezîl”, “ezîz” bike. Şiîr ji navê xwe eşkere ye ku “edeb” e. Erê şiîr hetta dikare erotîk jî be; lêbelê erotîkbûna şiîrê jî divê ne ehmeqane be û divê “estetîk” be.
Ku em bên beşa duyem a pirsa te; erê, di navbera îlham û şiîrê de; di navbera wehy û şiîrê de bi rastî jî munasebeteke zehf mezin heye. Yanî dema ku Pêxember ayet ji mirovan re xwendin, mirovan bêsebeb ew wek “şair” bi nav nekirin. Tiştên ku wî digot bi rastî jî dişibihîn şiîrê... Zaten eger peyvên wî neşibihîyane şiîrê, kesî jê re nedigot “şair”... Erê peyvên wî dişibihîn şiîrê, lê ew ne şair bû. Ew pêxember bû; û eşkere ye ku şairtî û pêxembertî, ne yek in. Çawa ku dema hakimê mehkemekê qanûnan bi tertîl û şairane ji te re bixwîne tu nikarî behs ji şairtîya wî bikî, eynen wilo jî, tu nikarî ji pêxemberekî re “şair” bêjî. Ma tu dikarî ji “heddadekî” re “neccar” bêjî? Ma tu dikarî ji “beqqalekî” re “qessab” bêjî?.. Yan jî ber’eks...
A. Geverî: Heta niha şiîra Kurdî çi ya klasîk an jî çi ya nûjen bi gelek mînakên baş ve ketîye pêşberê xemxwar û xwendevanên şiîra Kurdî, lê çima heta niha di dîroka şiîra Kurdî de poetîkayek şiîrê nehatîye çêkirin? Yan jî hebe hûn dikarin wê bi me bidine naskirin?
Sabah Kara: Poetîka (=terzê şiîrê, tarîfa şiîrê; dibe ku em bêjin “felsefa şiîrê”) her tim hebûye. Çi wek metnekî cihê; çi jî di şiîrê bi xwe de “mindemic”, poetîka her hebûye. Zaten bê poetîka, şiîr nabe. Çawa dema ku avahîyek hebe, “mîmarî” jî heye; dema şiîr jî hebe, poetîka jî heye. Yanî welew şair poetîkaya xwe nenvîse jî, poetîkaya wî di şiîrên wî de “veşartî” ye.
Baş e; çi ye poetîkaya şiîra kevin û a nû?... Cewaba vê pirsê, bi hevpeyvînekê nabe û divê meriv li ser vê mewzûyê dûr û dirêj binvîse û bipeyive.
Ezê zehf kurt bêjim:
Di şiîra kevin de “zerf” li pêş “mezrûf” bû. Şair bi pirranî li debdebeya wezn û qafîyeyan digerîyan û serê xwe li wan têşandin. Carna ji bo ku qafîyeyê li hev bînin, peyvên xwe yên delal xera dikirin. Carna jî ji bo ku wezin li hev bînin, peyvên kin, dirêj; û peyven dirêj jî kin dikirin. Yanî şiîr dikirin halê leglegê Xoce Nesreddîn...
Bi van gotinan qesta min ew nîn e ku “şairên berê qe guh nedidan naverokê”... Na! Helbet guh didan naverokê jî; lêbelê wê demê “şikl” li pêş bû, “mişkil” li paş. “Zerf” li pêş bû, “mezrûf” li paş. Lê niha xebat bi pirranî tam ber’eks e. Şairên dema me serê xwe li ser “mişkil” zêdetir têşînin li gor “şikil”; û li “mezrûf” zêdetir digerin li gor “zerf”... Şikl û zerf bi tevayî îhmal nakin, na, lê îdî “şikl” û “zerf” JI BO “mişkil” û mezrûf” in. Ev herdu divê wek “dest” û “lepik” li hev bên. Lê helbet “dest” li pêş e “lepik” li paş...
Ev mesele, meseleke dirêj e. Ezê niha evqas bêjim.
A. Geverî: Bi xwe li gor we poetîka çîye, divê çi be û poetîkaya Sabah Kara çîye?
Sabah Kara: Wek ku te qesta hevpeyvînekê nekirîye... Wilo xuya dike ku nîyeta te ew e ku tu bi min kitêbekê bidî nivîsandin!
Henek li derekê; bi rastî ev mesele meseleke zehf dirêj, pêçandî, tevlihev û mişkil e. Bi vê sebebê jî ezê cewaba vê pirsa te jî bi kurtî, zehf bi kurtî bêjim:
Li gor min şiîr cûreke peyivînê ye ku ew peyivîn ancax bi sayeta şiîrtîyê dikare were eşkerekirin. Yanî tiştin hene bi zimanê adî nayên gotin. Şiîr îmkanê dide meriv ku hin “negotinî”yên ku bi zimanê “normal” nayin gotin, bêne gotin. Jixwe tiştek ji tiştên ku zorê dide mirovan ku wehyê bi şiîrê re miqayese bikin, an jî wan bişibihînin hev jî ev e. Pêxember tiştin digotin ku bi wî şiklî nehatibûn gotin. Gotinên wan, gotinên “bilind” bûn.
Tê bêjî, ‘ma çîrokvan, romanvan û nivîskarên din jî tiştna nabêjin ku bi wî şiklî nehatine gotin?’
Nexêr!
Çîrokvan, romanvan û nivîskarên din dema ku meselen dibêjin “hesp”, yan “dar”, yan “qelem”, yan “ewr” û îlh... ew bi rastî jî yan “hesp”, yan “dar”, yan “qelem”, yan “ewr” û îlh... in. Lêbelê dema ku şairek van peyvan binivîse, ew dikarin yan tiştên din bin, yan jî tiştin ji XWE zêdetir û kûrtir û firetir bin. Yanî şiîra kurdî tam ne bi zimanê kurdî; şiîra tirkî tam ne bi zimanê tirkî; şiîra farsî tam ne bi zimanê farsî ye. Şiîr di zimanê xwe de zimanekî nû diaferîne. “Êş”a di şiîrê de êşek din; “hezz”a di şiîrê de hezzek din e. Dema ku di şiîrê de “ba” derbaz be, ba dikare li ruw û canê te bixe. Tu xwendevan bî, “girî” di şiîrê de dikare bi ser ruwê te de dilopan bike.
Alîyê “mezrûf” e ev. Lê di şiîrê de “zerf” jî zehf muhîm e.
Ronîya di zimanê şiîrê de erê hebkê mubhem e û naşibihe ronîya rojê; lêbelê ew wek ronîya berqê ye... Ew dikare bi ronahîya xwe çavan “kor” bike.
Arif bêsebeb berê xwe nedane şiîrê... Ma hûn ji xwe dipirsin ku çima hemû arifan şiîr gotine, yan jî gotina şiîran teşwîq kirine? Ji ber ku dilê arifan li bilindahîyan digere û li “negotinîyan”...
Hasilî; ez di şiîrên xwe de hem li ser “mezrûf” û hem jî li ser “zerf” gelek dixebitim; hem li ser “mişkil” û hem jî li ser “şikl”...
Tiştkî din heye ku divê ez bi îsrar li ser bisekinim:
Ez têdikoşim ku şiîrên min tiştên nû û orijinal bêjin; lê hema, ez bi wî heddî jî têdikoşim ku şiîrên min ‘sehîh-neseb’ bin.
Ez dixwazim kesên ku şiîrên min xwendin bi hêsanî têbigehin ku ez mensûbê kîjan kultur û kîjan medenîyetê me. Yanî ez dixebitim ku ez dengê xwe tevî dengê şairên medenîyeta xwe bikim. Ez dixebitim ku ez mensûbê silsilekê bim. Ez dixebitim ku ez û şairên zimanê min ê berî min, em bi hev re ‘orkêstrayeke mişterek’ ava bikin; lê helbet herkes bi sazê XWE û bi dengê XWE. Xulasa, wek ku min got, ez dixebitim ku şiîrên min ‘sehîh-neseb’ jî bin.
A. Geverî: Di navbera şiîr û eql û fikr û entelektûaltîyê de çi heye? Bixwe şiîrê eqlek heye, an jî eqlê şiîrê eqlek şexsî ye? Anko ez dixwazim mebesta xwe wisa zelaltir bikim:
Şiîr û şuûr ji eynî kokê hatîne û şuûr jî cihê veşartin û parastina tiştên fikrî ye. Wêca şiîr bixwe -nemaze şiîra klasîk- hem kurt e hem jî bi maneyê ve tijî ye, bi sembol û raz û remz e. Lê li hember fikrê ew hal çiqas rast e ku mîsalen Xweda di ayetek Qur’anê de ji Pêyxember (s.x.l) re dibêje: “Me şiîr hînê te nekir ku jixwe tu muhtacê wê nînî.”
Her wisa Ibnî Erebî jî di Futuhatul-Mekkîyê de dibêje: “Şiîr muxalifê beyanê ye.”… Belê jixwe Hz. Muhammed jî mubeyyîn bû, hîkmet tefsîr û beyan dikir, lê şair tiştan vedişêre. Ev hal çima wisa ye û qey mebesta şiîr û şair ew e ku tu kes fêm neke?
Sabah Kara: Bi gotina Mewlana:
“Ma’nî ender şi’r cuz ba xabt nîst
Çun felaseng est ender zabt nîst”
Yanî, me’na di şiîre de bi qasî nesrê ne ‘eşkere’, ‘zelal’ û ‘dîyar’ e. Me’na di şiîrê de ‘pêşîya-xwe-vekirî’ ye; bê qeyd û rebt e; ne ‘gol’ e, lê ‘çem’ e, ‘tofan’ e... Loma jî fêhimkirina şiîrê, ne hêsan e. Hal ev bû ku pêxember divîyabû bi pirranî gelek dîyar û vekirî bêjin; loma jî ne şair, lê pêxember bûn.
Na! Şiîr tiştna venaşêre! Ber’eks: Şiîr tiştên veşartî dîyar dike. Lêbelê tiştin hene ewqas veşartî ne ku şiîr jî ew ancax ewqas dikare ‘eşkere’ bike. Yanî di şiîrê de veşartîbûna me’nayê, ne ji şiîrê tê, lê ji mewzuwa şiîrê tê; ku şiîr li wê digere ku ‘negotinî’ û ‘nayêngotinîyan’ bike ‘gotinî’ û hûnê teqdîr bikin ku ev jî ne ewqas hêsan e.
A. Geverî: Dîsa ligel pirsa li jorî Ibnî Erebî dibêje ku “arif nikarin hestên xwe ji kesekî re vebêjin..” Ku Ehmedê Xanî jî dibêje: “Me eşqa Memo bo xwe kire behane..” Gelo şair însanê dunyayek din e û şiîr jî dunyayek din e ku remz û raz têde hene? Li gor we şiîra bê remz û raz û sembol dibe?
Sabah Kara: Heqê şairan jî heye ku xwe ji fêhmkor û hov û ehmeqan biparêzin.
Û erê bi rastî jî şair li dinyayek din dijîn... Wek ku min di şiîrek xwe de jî gotibû:
“Tu li dîyarê çîrokan dijî
[...]
Û erê zehf baş e ku tu
Li dîyarê çîrokan dijî”
A. Geverî: Di navbera şiîr û eşqê de çi heye? Mirov dikare eşqê wekî ava heyatê bibîne û hem eşqa îlahî hem jî eşqa mecazî/beşerî wekî du rûyên tiştekî bibîne? Anko li gor Sabah Kara têkelîya mecazî û heqîqî çîye?
Sabah Kara: Eşq ‘îhtîyaceke’ mirov e. Mirov xwe ‘nîv’ dibîne û dixwaze ‘tekmîl’ bibe. Hin bi Leylayê tekmîl dibin; hin jî Leyla têra wan nake... Evê han li Leylaya Leylayan digerin! Yanî ev ji Leylayê derbaz dibin. Leyla tihnîya wan naşkîne. ‘Fanîbûna’ Leylayê nîşan dide ku Leyla, ne ‘DAWÎ’ ye. ‘Mecazî’ û ‘heqîqî’bûna eşqê ev e ji min re.
A. Geverî: Di şiîra Kurdî ya klasîk de tesîra tesewufê çawa çêbûye li gor we?
Sabah Kara: Tesewwif jî hema li wê digere ya ku şiîr lê digere. Yanî hedefa herduyan gelek dişibihe hev. Şiîr û tesewwif ‘cêwî’ ne. Ma te mutesewwifek naskirîye ku minasebeta xwe bi şiîre re nebûye?
Ma ev gelek tiştan eşkere nake?
A. Geverî: Şiîra nûjen çawa dinirxînin?
Sabah Kara: Bi bawerîya min şairtî xebata herî bi zehmet a mirovahîyê ye.
Ez bawer im ku Xwedê şairan sirf ji ber ‘şairbûna’ wan divê bişîne cennetê. Ji ber ku jîyana şair zaten bi zatihî CEHENNEM bi xwe ye.
Îcar bifikire ku şiîra nû divê çawa ‘ciddî’ be!
Bira wellah şa’irtî ne îşê herkesî ye!
(Mirovno ji kerema xwe bi neheqî de’wa şairtîyê nekin. Lo wellah şairtî ne îşê keyfê ye. Eger hûn bi vê bawer nakin, ji kerema xwe li tarîxê binêrin. Na eger hûn nikarin li tarîxê binêrin; ku bi rastî jî gelek ji we, hûn nikarin li ti tiştî binêrin; lexwe li halê şairan binêrin ku ew çawa dişewitin!)
A. Geverî: Sabah Kara, Dubeytîyên Baba Tahirê Uryan, Rubaîyatên Xeyyam wergerandine Kurdîya îro, çendek jî ji Mesnewîya Mewlana jî... Wêca di vî warî de xebatên we yên nû hene? Sabah Kara tiştan dinivîse... ji bo zarokên Kurdîstanê ku li gundan çavên wan li devê şair û qelemê Sabah Kara, hûn dikarin çi bibêjin?
Sabah Kara: Min ew tişt ji bo ku ez nîşan bidim ku meriv dikare wan tiştan bi kurdî jî bêje, terceme kirin. Ji bo ku hêvîya me tevan zêde bibe û ji bo ku dijmin ‘bipeqin’...
Îcar, eger ‘teleb’ hebe, ‘erz’ jî dibe. Lê bi rastî jî:
“Çi b’kim ku qewî kesad e bazar
Nîn in qumaşî ra xerîdar”
[...]
“Ger îlm temam bidî bi polek
Bif’roşî tu hîkmetê bi solek

Kes nakete meyterê xwe Camî
Ranagiritin kesek Nîzamî”

(Heyf e ku em jî piştî 300 salan, wek Ehmedê Xanî van tiştan dibêjin!)
Îcar eger zarokên kurd ‘şîr’ û ‘şiîr’ dixwazin, divê ji kerema xwe hebkê devê xwe vekin!n