Ceribandineke Keşxe ku Bi Gotin û
Hêmayên Klasîk Hatîye Nexşandin: LEYL-name


ERGİN ÖPENGİN
 

“Ey şemal hêdî bisoj ku şev dirêj e
Ey rondik hêdî birêj ku xem gelek e”

Leyl-name, vegotin û rave (îzah) û şîrove û tehlîl û ….ya şevê û şeydayê; hezkirin û vêzarî û tirs û hêvî û….ya ji şevê û şeydayê; sermestî û muşeweşî û gomgeşteyî û mecruhî û….ya ji destê şevê û şeydayê; tarîtî û rewneqî û aramî û kambaxî…ya di leyl û leylayê; û….
Belê, Leyl-nameya Ayhan Geverî ku ji paşnavê nivîskarî dîyar e ka ji kû dera Kurdistanê ye resenî (orjînalîtî) û xweserîya xwe hema ji xuyangê dide der. Kitêb li ser Leyl û Leylayê ye; bergê kitêbê bi rengê leylê (şev) ye û nîgareke gelekî eleqadarî Leylayê li ser rengê leylê ye. Her çend mirov bi rehetî nekare qirarê bi kategorîya kitêbê bide jî, `ceribandin` wekî kategorîyeke edebî herî zêde lê têt; lewre kitêb xwerû îfade û derbirîna fikr û xîyalên nivîskarî bi xwe ne. Her wiha kitêb ji çar dergehan anku ji çar ceribandinan pêk têt; lê her çar dergeh li dû hev wekî rêzekê tên, wekî ku tenê dergehek e. Her wiha tiştekê dî jî seyr bi wan dergehan ew e ku her dergeh bi herfeka navê LEYLAyê dest pê dike. Eve jî nîşaneke `leylzedeyîya` nivîskarî ye ku dê li jêr behs lê bê kirin.




Helbet kitêb ne tenê hêma û mijarên (mesele) ku li jor bi kurtî hatine dîyarkirin, lêbelê hêj gelekên din dihewîne ku xwendevan dê bi xwe di nav rûpelên kitêbê û navbera rêzikên di nava rûpelan de bibîne. Nivîskar, di jînenîgarîya xwe de, xwe wekî `leylzede` (anku yê ku Leylê lêdayî, yê ku ji destê Leylê muzdarîb) dide nasîn û bi rastî jî em wê yekê ji destpêkê bigire heta dawîya kitêbê di nav vereşînên wî yên wan azar û kulan dibînin; lewre di kitêbê de kelîmeyên ku herî zêde têne serfkirin leyl, leyla, şev, heyv, çal/bîr, tenêtî, muşewweşî, bêdengî, mecnûnî, xem û xemgînî, hicr û cudahî û hwd. ku hemî jî wate (mena) û pêjn û newayên `zede`bûnê (derbxwarî) dihewînin. Nivîskar hevaltîya (yekitî) şev û hîsên giran jî, li wan rêzikan bar dike:
“Bêdengî, tenêtî, kelegirî û kizgirî tên û li gel xemên kevnare yên ji şevan tarîtir, li ser dil û can kon vedigirin…”
Nivîskar bi vê kitêbê pêjn û hîsên xwe bi ziman û şêweyeke (uslûb) helbestî li ber xwendevanan radiêxe. Wekî ku ji her tiştê kitêbê (nav û reng û şikl û naverok) dîyar e di kitêbê de reng û newaya herî serdest `tarîtîya şevê, û axaftina ligel hemderd û guhdarê xwe anku şevê` ye. Di kitêbê de ligel gelek rêzik û pasajên ji ustadên wekî Melayê Cizîrî, Hafizê Şîrazî û Elî Şerîetî, gelek ayetên ji Qurana Kerîm jî hene. Ew yek hewayeke tesewwufî û dînî di tevahîya kitêbê de pêk tîne.
Dergehê yekem (Lam) û yê dûmahîkê (Elif) li Stenbolê, yê duyem li Mehabadê û yê sêyem jî li Wanê hatîye nivîsîn û tesîra şevên li wan bajaran rasterast di nav kitêbê de eqsê xwe girtîye. Lê ew tesîr ne bi şiklê teswîr û terîfên wan bajaran, lêbelê tesîra li ser derûnîya (ruhî) nivîskarî ye. Tenê di dergehê duyem de (ê ku li Mehabadê nivîsandîye) ew tevna tesewwûfî û razber (soyut) hindekî zeîf dibe û teswîra bajêr, û hîs û fikrên kurdewarî lê girantir dibin. Mirov dikare vê yekê wekî kêmasîyeke muhîm binirxîne ji ber ku xelekeka zincîrê qasî yên dî peyt nîn e. Wesa dîyar e ku nivîskar hem li dû eşqa beşerî hem jî ya îlahî de ye; lêbelê ew jî wekî Pîrê xwe Melayê Cizîrî Leyla`ya rasteqînê di Xwedê de dibîne û her çi `tîr û tîxên ji wî tên` wekî minnet qebûl dike ji xwe re.
Nivîskarê dilleylî ne tenê bi helbesta kurdî lê bi referansên Quranê û helbestên faris û tirkan ve jî dûmahîka rêyê digehîne `wahdetê` anku `yekatî`yê. Dixwaze bibêje ku her tişt yekatîya Xweda îfade diket.
Evîna Yusûf û Zuleyxayê, korîtîya Ye`qubî, gopalê Mûsa, tênîtîya/tîbûna li Kerbelayê, qurbana Îbrahîm û Îsmaîlî û xwîna Îsmaîlî ya nerijîyayî, xwîna Huseyîn a rijîyayî, Ruknabad û Hafiz, hesreta Tûtîyê Tagore bo Hindistanê, Pêxember û Taîfî, Şerîetî û Parîs, tenê hindek ji wan referansên ji çanda cîhan û Îslamê ne ku di tevahîya kitêbê de ji wan bêhisab hene. Her çend ewqas zêde hêma û xal di ceribandinan de tên guftugokirin jî, Melayê Cizîrî ji hemîyan bêtir tesîrê li nivîskarî dike û gelek caran nivîskar berê hawar û qisseya xwe rasterast dide Mela û bi wî re dikeve dîyalogan. Li cîyekî (rp. 72) nêzîkatîya xwe ya ligel Mela wiha îfade diket:

“Mela bibû Îmam û eşq dixwend, min lê vedigerand û meşk dibend”
Nivîskarê ku wiha gazî li xwe diket `Ey yê ku dilê wî ji Mecnûn cunûntir` mebest û teşkîla hebûna xwe wekî `eşq û îman` dîyar diket. Bi pasajeke ji Elî Şerîetî, bêçineyî û xerabîya ji hev cudakirina eşq û îmanê vedibêje. Her wiha balê dikêşe ser paralelîyên di navbera xwe û Mela, xwe û Elî Şerîetî, û Mela û Elî Şerîetî û pirs dike bê qey ew (bi xwe jî tê de) ji hev bi xeber bûn!
Her çi zimanê kitêbê ye, nivîskarî zêdetir `daye dû dilê xwe` û şirînahîya form û kelîmeyên devera Geverê baş bi cî kirine. Herçend ji bo kelîmeyan ew yek çi muşkilîyan derneêxe jî, `dana dû dilê xwe` ji bo rastnivîs û rêzimaneke standard ne helwesteke durust e. Bo nimûne, kelîmeyên wekî hind, hinde, pît, pirt pirt û berahî, cuwanî ne di kitêbê de lêbelê mirov nikare eynî tiştî ji bo bikaranînên wekî `nexilasbûye`, `neberde` an jî `desthelatdarîyek Îslamî` bêje; çinku rê û rêzikên rastnivîsandina wan êdî cî bi cî bûne û divê li gorî wan bêne nivîsandin. Her wiha hin beytên bi Farisî û Tirkî nehatine wergerandin bo kurdî, ew yek ji bo yên Farisîzan û Tirkîzan belkî ne muşkulî be, lê dibe ku herkesî pê xweş nebe. Her wiha di tîpguhêzîya beytên Farisî de jî hindekî dî hişyarî divêt...
Helbet nirxandina ceribandinên wiha, zanîneke kûr a tesewwûfî divêt, lê tiştê ku li me gelekî aşkera ye motîfên edebîyata klasîk a kurdan ji alîyê nivîskar ve gelek baş hatine famkirin û di nav ceribandinan de xwendevan tam û çêjeke tekstên klasîk peyda dike. Ew yek gelekî muhîm e ji ber ku dîsa li me aşkera ye ku edebîyata Kurdî ya hemdem nikare têra xwe sûdê ji edebîyata klasîk werbigire. Bi hêvîya ku ev kitêb bibe sebeb ku li wê kêmasîyê bê hesîn û hewlên bo telafîkirina kêmasîyan bêne dayîn...n