P aş koçkirina sultanê serkeftî, Yûsif kurê Şadî yê ku bi “Selaheddînê Eyûbî” navdar e, di sala 588ê koçî de, şahdarîya wî ya, ku welatên Şam (Sûrîye, Lubnan, Flistîn û Urdun), Misir, Sûdan, Hîcaz, Yemen û tev parek mezina Kurdistanê girtibû, di navbera pênc kurên wî û birayê wî de hat parvekirin. Birayê wî bi Şahê Dadmend “el-Melîk el-Adil” navdar e.

Dewleta Eyûbî di sedsala duwanzdehê Zayînî de
(deverên xêzkirî)

Di dewleta Eyûbî de hinde xatûnên Kurd ên pir bi nav û deng di dîroka musilmanan de hene, bi çand û zanîn û wêjevanî û bi destbolîya xwe di her warekî qencîyê de hatine nasîn û dîroknasên musilmanan pesna wan di gelek pirtûkan de didin. Ji wan herdu xûşkên sultanê serkeftî, Selaheddînê Eyûbî, yek bi Rebîe’ Xatûn û ya dî bi Zumrud Xatûn hatibûn navkirin. Feqîya navdar Şemsilmiluk Xatûn, padîşaha Hemayê Xazîye Xatûn, padîşaha Misirê Seceretudurr, ku di dîrokê de bi sultana Ereb û Eceman hatibû navkirin, û padîşaha Helebê, Deyfe Xatûn.
 

Kelaha Qahîrê
 

Deyfe Xatûn a ku em di vir de li ser wê dipeyivin, dota “qîza” Şahê Dadmend û birazîya Selaheddîn e.
Bavê wê mirovekî mucahîd, dilfireh û destbol bû. Di sala xelê “bircîbûna giştî” de li Misirê pir pere li nav gel belav kirin, bi birayê xwe re çûbû pir cengan û wek qehremanekî hatibû naskirin. Pir hajê xwarin û saxîya xwe dikir, lê ji ber ku wî gelek sîrone dixwar, nexweşîyên wî jî hebûn. Dema biharê ji ber kulîlkan difna wî diêşa. Ji Şamê diçû Misirê û paş biharê vedigerîya. Roja koçkirina wî di 75 salîyê de bû, ji 300.000 ne kêmtir mirov bi pey darbesta wî ketibûn. Li şûn xwe şanzdeh kur hêlan, ji wan:
-Şahê Misirê (el-Kamil)
-Şahê Şamê (el-Eşref)
-Şahê Cizîrê û bakurê Sûrîyê (el-Salih)
-Şahê Ruhayê (el-Muzeffer)
-Şahê keleha Cihberê (el-Hafiz)…

Ji dotên wî jî:
-Deyfe Xatûn
-Xazîye Xatûn
-Zehre Xatûn
-Melîke Xatûn
-Muinîse (Ismetudîn) Xatûn…

Deyfe Xatûn sala 1186 z. li keleha Helebê ji dayîk bûye. Keleha Helebê di destê bavê wê de bû, pişt re sultanê serkeftî Selaheddînê Eyûbî keleh ji dest birayê xwe girt û da dest kurê xwe el-Melîk el-Zahir. Deyfe Xatûn ji kurê xwe el-Melîk el-Zahir re xwest û anî. Ji Deyfe Xatûn re (el-Şitril‘alî) digotin, weku paşê li ba Osmanîyan jî (el-Babul‘alî) peyda bûye.
Ev kurê Selaheddîn mirovekî çeleng û jîr û jêhatî bû. Di navbera apê xwe el-Melîk el-Adil û şahên herêm û kelehên dî de lîstikek diplomatî ya mezin dilîst. Hem apê wî û hem jî wan şahan ew ji xwe re wek alîgek “alîkarek” an navberekî çalak didîtin.
Lê berî wê yekê, Xazîye Xatûn, xûşka Deyfe Xatûnê, li padîşahê Helebê hatibû markirin. Paş ku wê koç kir dîyarê rehmetê, Deyfe Xatûna 25 salî ji wî re anîn.
Hîngê bûk li ba bavê xwe bû, li Misirê. El-Melîk el-Zahir ji Helebê çû Şamê bo silavîya bûka xwe bike. Qelenê wê 50.000 Dînarên zêrîn bû, cihêzê wê jî barê 300 deve û 50 qantiran bû. El-Melîk el-Zahir 5 gerdenên durreyan şeva derbasbûnê bi histoyê wê xistin, ku bihayê wan 350.000 Dirhem bû. Ew dawet û bûkanîna wilo bi nav û deng sala 1212ê Z. bû.

 

Kela Helebê

Paş salekê kurê wê el-Melîk el-Ezîz ji dayik bû. Tevîya Helebê du mehan di xemlê de ma, xewanên xwarinê li her qedek bajêr roj bi roj dihatin danîn. Şayîyek mezin û demdirêj çêbû, pir zêr û zîv, yaqût û durre bi kurik xistin.
Paş ku mêrê wê el-Melik el-Zahir 30 salî deselatdarî kir, sala 1216ê nexweşîya wî xort bû, peyrew û serleşkerêd xwe li dora xwe civandin, ku ji kurê wî re dilsozîya xwe sond bixun. Di nav wan de bavpîrê zarokê wî yê sê salî el-Melîk el-Fadil û xalê wî el-Melîk el-Eşref jî hebûn.
Gava el-Melîk el-Zahir koç kirîye dîyarê rehmetê, termê wî bi dizî hatîye veşartin, û ta roja îro kes nizane gora wî padîşahî li kîderê ye. Wî malbatek mezin ji bira, birazîyan, kur û nevîyan li şûn xwe hîşt, ne kêmtir ji 150 kesan. Xelkê bajêr gelek ji wî razî bûn, û bi taybetî ji ber ku wî qenalek pir hêja û kirêckirî ji dûr ve bo anîna avê ji Helebê re kêşa bû.
Paş du salan, di sala 1218ê de bavê Deyfe Xatûnê, el-Melîk el-Adil jî çû dîyarê rehmetê. Ew li ser rêya Şamê mir. Birayê Deyfe Xatûnê, el-Melîk el-Kamil cîyê bavê xwe girt, navê xwe û yê xarzîyê xwe el-Melîk el-Ezîz li ser pereyên Helebê da neqişandinê.

Pereyên Selaheddîn Eyûbî, sala 586ê hicrî, ku li ser alîyekî stêrka pêxember Dawûd heye

Di dema el-Melîk el-Kamil de peymanek di navbera wî û Xaçperestan de hat morkirin, û bi wê yekê Qudsa, ku apê wî sultanê serkeftî el-Nasir Selaheddînê Eyûbî û bavê wî el-Melîk el-Adil bi darê zorê û paş gelek cengan vekirine, carek dî ket destê Xaçperestan, tenha camîya el-Eqsa û zinarê Mîîracê di destê musilmanan de ma. Paş mirina wî, sira Deyfe Xatûnê di deselatdarîya Helebê de hat.
Kurê wê el-Melîk el-Ezîz bû şahê Helebê. Dema ew bûye padîşah hîn 17 salî bû. Ew bi zûkî bû bavê kurekî bi navê “Selaheddînê duwemîn”. Kar û barê deselatdarîya xwe baş kir, dêrîna “mulkê” xwe ji dest Etabegan stand û destê wan ji ser xwe rakir. Mixabin, di 24 salîya xwe de, paş 7 salên padîşahîyê, di sala 1236ê de koç kir dîyarê dilovanîyê. Lêbelê berî mirinê peyrew û merivên xwe dan sondkirinê ku wê kurê wî Selaheddînê duwemîn, bibe padîşahê wan li Helebê. Paş ku kurê wê jî koç kir dîyarê rehmetê, nevîyê wî yê, ku mafê şahanî bo wî hebû, hîn heft salî bû. Ji ber vê yekê Deyfe Xatûna, ku hîngê bûbû 50 salî, kirin padîşaha Helebê, ta lawik mezin dibe.
Deyfe Xatûnê deselatdarîya Helebê û derdora wê şeş salan kir. Rêformek diravî û zanyarî xiste sîstema xûkê “pacê”. Rêzgirtin û giranbihayî li hember zanyarên olî û dinyayî da xuyakirin, û ji ber ku ew hozanvaneka jêhatî bû, wê gelek pere li dibistanan rijandin, û du zankoyên bi navê xangeh “xwendegeh” li Helebê li taxa Ferafîre, ku bi navên el-Nasîrîye û Fîrdews berî niha bi 800 sal ava kirin, û jê re hoste, feqe û zanayên bi navûdeng civandin. Ji xwe di dewleta Eyûbîyan de cîyê zanayan, hosteyên dibistanan, zankowan û camîyên, ku têde îzan û zanîn dihatin belavkirin, pir bilind bû.
Di wan 6 salan de, têkilîyên xwe yên diplomatî bi padîşahên Hema, Hums, Şam û Kurdistanê re xurt kirin. Bi taybet li gel padîşahên Kurd û Selcûqîyan, bi el-Melîk el-Muzeffer, el-Mucahêd, el-Eşref û Keyxisro re giha bû peymanên nivisandî ji bo alîkarîkirina hev di têkoşîna li hember Xaçperestan, Xewarizmîyan û hêrîşkerên Mongolî de. Deyfe Xatûnê şeş salan bê westan têkoşîn û xebatek wêrek li hember hêrîşkaran kir. Temenê dewleta Eyûbîyan bi jîrbûna xwe dirêjtir kir.
 

Hem li ser pereyên el-Melîk el-Adil û hem jî li ser yên Selaheddîn wêneyan jinan hebûn

Di sala 1219ê Z. de, Mongolan bi serkêşîya Cengîz Xan hêrîşa xwe ya xwînî bi ser Buxara û Semerqendê de anîn, qirkirinên kesnedîtî û kesnebihîstî di rê de kirin, bajarên musilmanan wêran kirin, li hezaran xangeh, camî û dibistan, tevlî pirtûk û zanayan sotandin, talanek hovbaz a ku di dîroka mirovatîyê de ta niha li ser zimanan wek bê wekanî tê dîtin. Di wê demê de hemî mîrnişîn û xudan keleh lerizîn û kabêd mêr û qehremanan sist bûn. Lêbelê Deyfe Xatûnê serê xwe li ber vê lehîya agirî neçemand.
Sala 1226ê Z. Cengîz Xan geber bû, piçekî hêrîşên Mongolan kêm û jar bûn, lê paş 4 salan dîsa bi harbûnek bê wekanî di bin alayên Sarûxan, Kîsloxan û Berdîxan de, hêrîş û talan anîn ser dewleta Xuwarizman, ew kavil kirin û berê xwe dan Selcûqîyan jî…Wek agirekî bi zevîyên havînê keve, wilo Mongol ber bi rojava ve hatin.
Dema Mongol gihane ava Ferêt, kela Cihberê tarûmar kirin, xelkê wê qirkirin û tirs xistin hinava gelên herêmê. Leşkerê Deyfe Xatûnê belav bûbû, hinek çûbûn alîkarîya keleha Cihberê, hinek jî çûbûn kelehên Sîrez û Harimê.
Mongolan bi asanî rêya xwe ber bi Helebê ve kudandin.
Mîrê Ereban Elî Bin Hedîse ku neyartîya Kurdan dikir, bû alîgirê Mongolên, ku li wan derdoran bi 12000 suwar û peya bûn. Wilo hejmara wan hîn mestir û bi hêztir bû. Li hember wan el-Melîk el-Mu’azzem Tûranşahê Eyûbî bi leşkerekî ji1500 kesan li derveyî keleha Helebê çavrêya wan dikir. Sala 1240 Z. bû, hîngê pevçûnek xwînî ya mezin û demdirêj çêbû, Mongol û Ereban tevî ku deh caran ji Kurd û Helebîyan pirtir bûn, nema dikarîn xwe ragirin, ji qada cengê bazdan û revîyan. Lê mîrê ereb ê xiniz Elî Bin Hedîse ji nişka ve û ji paş ve hêrîş ser leşkerê Helebê kir û xwe gihand Tûranşahê ku gelek birîndar bûbû, ew û birayê wî Nusretuddîn girtin û piranîya leşkerê wî mehf kirin, du şehzadeyên kurd, kurê el-Melîk el-Fadil û yê el-Melîk el-Zahir û hinek mezinên bajêr di nav wan de bûn.
Di Helebê de tenha 200 suwar man. Serkêşên wan Şehzade Şemsiddîn Lolo û Izziddîn Mecla bûn. Herdu sehzadeyên wêrek bi wan suwaran bi fermana Deyfe Xatûnê ji bajêr derdiketin û li hîsta kelehê nûçeyên neyaran dicivandin, fermanên Deyfe Xatûnê bo gundîyan belav dikirin, ji xelkê dixwestin, ku bên Helebê, xwe di kelehê de bi cih bikin, da xwe ji qirkirin, talan û hovîtîya Mongolan biparêzin.
Carcaran jî bi Mongolan re diketin ceng û pevçûnên xwînî. Mongolan li Çîyayê Lêlûn, Ezazê, Babê, Bizae’, Munbicê û bajarokên dî yên li nêzîka Helebê tev wêran kirin, gel qir kirin, namûsa jin û keçên ku xwe di camîyan de veşartine di wan camîyan de şikandin û gelek ji wan destegîr kirin, bi xwe re birin. Tê gotin, ku zarokên şîrmij ji hembêza dayikan diavêtin û paş ku namûsa dayikan dişkandin, ew şîrmij dikuştin û dayik li pey xwe dixuşandin dibirin an jî dikuştin.
 

Keleha Selaheddîn li Sînayê
 

Nûçeya şikestina leşkerê Helebê giha padîşahê Humsê, el-Melîk el-Mensûr, yekser dora 1000 suwarî ji leşkerê xwe û ji leşkerê Şamî yê li ba wî bû civand ser hev û berê xwe da Helebê, li taxa Hezaze ya niha danişt. Deyfe Xatûn çû silavîya wî û bi hatina dilşad bû.
Deyfe Xatûnê bizavek diplomatî kir bo ji hevçûna Ereban. Hîngê Mongol li Heranê civîya bûn û biryara xwe dabûn ku bavêjin ser Helebê. Deyfe Xatûnê şêxê Ereban Zahêr Bin Ghannam ji xwe ve nêz kir, çend carîye ji carîyên xwe û hinek zevî danê, rêza Ereban kir dupar. Elî Bin Hedîse jî li têkilîya xwe bi Mongolan re poşman bûbû, ji wan bi dûr ketibû.
Hêrîşkar di çemê Ferêt re derbas bûn û xwe gihandin bajarokê Reqqê. El-Melîk el-Mensûr kona xwe ya şahanî li herêma Neyreb û Cibrînê vegirt. Ereb û Mongolan li herêma Cebûl û Dêr Hafirê ketibû qirka hevdu. Mongolan avêt ser Sermîn û Mee’retulnu’man, Kefer Tab û Şîrezê, wek nalek mezin leşkerêd wan li herêmên dora Helebê belav bûbûn. Berê xwe dan bajarokên Hemayê, Selemîyê û Reşafê jî. Di bin tiştên talankirî de êdî westîya bûn, hêdî hêdî dilivîyan. El-Melîk el-Mensûr û bi wî re leşkerê Deyfe Xatûnê yê mayî gihan Siffînê û rêya vegera wan ber bi Reqqê ve girtin. Ereb bi civandina tişt û pertalên, ku di şeran de li şûn Mongolan diman, mijûl bûbûn. Eyûbîyan zora leşkerê hêrîşkaran bir, Mongol ber bi Heranê revîyan, gelek ji pez û jinên ku bi zorê li gel xwe biribûn li şûn xwe hiştin. Mongol ji Heranê jî ji ber Eyûbîyan revîyan, di şevek tarî de lehîya avê bi ser wan de hat û gelek ji wan di çemê Ferêt de bi lêda çûn, geber bûn, dest ji jin û zarok û malê ku talan kiribûn, berdan.
Li bajarê Helebê û li tevîya kelehên dî yên musilmanan bû şayî. Leşkerê Eyûbîyan serkeftî vegerîyan, weku çawa ji cengên li hember Xaçperestan berê vedigerîyan.
Heran, Sirûc, Reha, Serê Kanîyê û Reqqe ketin bin destê Deyfe Xatûnê.
Di wê navê de el-Melîk el-Hafiz, kurê el-Melîk Adil, li keleha Ezazê koç kir dîyarê rehmetê, xûska wî Deyfe Xatûn, termê wî anî Helebê û li Fîrdews hat veşartin.
Ji alîyekî dî ve birayê Deyfe Xatûnê, el-Melîk el-Kamil ku padîşahê Misirê bû, her dixwest, ku hêrîşê bîne ser Şam û Helebê bi mebesta yekkirina dewleta Eyûbîyan di bin destê xwe de. Dibe jî ew ditirsîya, ku paş ketina Heleb û Şamê wê Mongol hêrîşê bînin ser Misirê. Lê belê Deyfe Xatûnê bi diplomasîya xwe kanî bû ew ji wê sewdê bixista û nehişta ew bavêje ser Şam û Helebê.

 

Çavê Selahedîn yê rastê birîn bûye.
Lewra ne wek yê dî di wêneyê de hatîye

Di wan 6 salan de hinek xêrnexwazan jî her û her bizava xwe kirin, da Deyfe Xatûnê ji ser textê şahanî bavêjin. Yek ji wan mîrê Şîrezê bû, li nêzîka Hemayê, Şîhabuddînê Eyûbî bû. Wî bi tenê xwe nikanîbû tiştekî bike, lewra şandîyek şand ba padîşahê Şamê, el-Melîk el-Eşref, û gibûs wî kir, ku tevîya mîrên derdora Helebê dixwazin xwe ji bindestîya Deyfe Xatûnê azad bikin û ewan li padîşahekî hêzdar digerin. Gava el-Melîk el-Eşref Helebê bistînê, wê hemî alîkarîya wî ya leşkerî û diravî bikin. Xudanê keleha Şîrezê jî bi xwe amadeye, ku di bin serokahîya el-Melîk el-Eşref de deselatdarîya Helebê bi rê ve bibe. Padîşahê Şamê el-Melîk el-Eşref bersiv dayê, ku ew xinizîyê bi malbat û pişt û nevîyên el-Melîk el-Zahir ê Eyûbî nake.
Gava Deyfe Xatûnê ew xinizîya Şîhabuddîn bihîstîye, yekser leşker şand ser keleha wî, ew girt û riha wî rêş kir. Di wê demê de rêskirina riha mêrekî nizimkirin û cersîyek mezin bû, bi zûkî li hemî welatan wek nûçeyek birûskî belav dibû.
Şîhabuddîn û peyrewên wî di keleha Helebê de hatin zîndankirin, mal û dêrînên wan jî ji dest wan hatin derxistin.

 

Weku em dibînin, bi kulehê Selaheddîn û bi ser cilên wî ve zêr û cewher nînin
 

Li hember Xaçperestan jî helwesta Deyfe Xatûnê her req û hişk bû. Carekê suwarên Aldawîye hêrîşî ser pezên musilmanan kirin û talan kirin, serleşkerê Helebê ku jê re el-Melîk el-Muee’zzem digotin, yekser avêt ser wan, leşkerê Aldawîye tertbelav kir, gelek ji wan kuştin, serîyên wan birrîn û li gel destegîran anîn Helebê. Destegîr di keleha Helebê de hatin zîndankirin û dawî ewan daxistin keleha li xarê di xendeqê de. Tirsek mezin xist dilên suwarên filehan, ku nema carek dî talanê bînin ser pez û dewarên musilmanan li derdora Helebê.
Padîşahê Şamê, el-Melîk el-Eşref, di sala 1237ê Z. de nexweş ket, weseka wî ew bû, ku birayê wî el-Melîk el-Salih li şûna wî bibe padîşahê Şamê. Gava koç kirîye dîyarê rehmetê padîşahê Misirê, el-Melîk el-Kamil, çav berdan dêrîn û text û taca Şamê û ji bo standina wan berê xwe da Şamê. Keleha Şamê xist damê “hesarê”.
Deyfe Xatûnê berî hatina birayê wê ji Misirê alîkarî bo xelkê Şamê şandibû, û bi wê re jî padîşahê Humsê, el-Melîk el-Mensûrê Eyûbî, alîkarîya Şamê dikir. Paş demekê wî raya xwe guhart û bû alîgê/alîkarê hêrîşkarên ji Misirê hatine.
Padîşahê Şamê yê nû, el-Melîk el-Salihê Eyûbî, ku cîyê birayê xwe yê rehmetî girtîye, çare li damekirina keleha xwe nedît, binzor bû, ku deselatdarîya Şamê ji hêrîşkaran re bihêle. El-Melîk el-Kamil xwe bi wê yekê hêzdartir dît û biryar da bo standina Helebê jî. Deyfe Xatûnê jî çare li hember zora ku ji başûr ve hatîye nedît. Rabû alîkarî ji padîşahê Selcûqî xwest. Lê alîkarîya wî hêzek biçûk bû, hema sozên wî mezin bûn.
Di wê navê de, el-Melîk el-Kamil nexweş ket û sala 1237ê Z. di keleha Şamê de koç kir dîyarê rehmetê. Şahdarîya wî bi mirina wî re dupar bû, Şam û Misir ji hev cihê bûn. Dewleta Eyûbîyan ket delavê parçebûn û jarbûnê.
Deyfe Xatûnê têkilîya xwe ya ramyarî bi padîşahê Selcûqî re xurt kir. Wê hêla ku nevîyê wê el-Melîk el-Salih û padîşahê Selcûqîyan xûşkan bi hev biguherin.
Dîyar e ku peymana jinanînê ne li Helebê bû, li Qeyserîyê bû, ku navenda welatê Romê bû. Gelek zêr û zîv û pere bo wê yekê hatibûn dayîn û belavkirin, hem li Qeyserîyê û hem li Helebê şayînên mezin hatibûn çêkirin.
Em dibînin, ku padîşahê Şamê, el-Melîk el-Salih, xwe wek peyrewekî li ber Deyfe Xatûnê dida nasîn, û el-Melîk el-Hafiz, xudanê keleha Cihberê (Cee’ber), dema felicîye, ji tirsa ku kurêd wî serî li wî hildin, ji xûşka xwe, Deyfe Xatûnê xwestîye, ku kelehek dî li cîyê keleha Cihberê û Balîsê bide wî. Wê biryar da, ku keleha Ezazê, li bakurê rojavayê Helebê bide wî.
Sala 1242 Z., di 59 salîya wê de, nexweşîya Deyfe Xatûnê giran bûbû. Rovikên wê kul bûbûn. Nema toxtiran dikarî bûn çareyekê lê bibînin. Deyfe Xatûnê koç kir dîyarê rehmetê. Dergehên kelehê 3 rojan hatin girtin, gel xemgîn û dilsoj bû.
Termê wê di hucreyê de li nêzîk gora bavê wê yê navdar, el-Melîk el-Adil, şahê dadmend, hat veşartin.
Nevîyê wê, el-Melîk el-Nasir ê ku 13 salî bû şûna wê girt, du şêwirdaran, Cemaludewle Îqbal û Wezîrê Qeftî alîkarîya wî di deselatîyê de kirin. Ji ber dilnermîya wî êdî kesek nedihat kuştin, çi dizker û çi kuşter. Tê gotin, ku gava kuşterek dihanîn ber wî, digot: “Yê jîndar ji yê mirî çêtir e.” û ew berdida. Wek dîyar dibe, ew hozanvan bû, hinek helbestên wî bi Erebî hebûn û li dora wî gelek hozanvan hebûn. Dibêjin ku di aşxaneya wî de her roj bi sedan pez dihatin serjêkirin, kelandin û biraştin û goştê wan dihat belavkirin. Di rojên Dusem û Pêncşemê de derîyê wî ji gilîyan re vekirî bû, guhdarîya xelkê dikir û bi dadmendî deselatdarîya xwe bi rê ve dibir. Di bin destê wî de şahdarîya Helebê firehtir bû, Hums û Şam û Mêrdîn û Mûsilê jî bûn parek ji dêrîna wî an jî di bin sîya wî de bûn. Hêrîş ser Misirê jî kir, lê bi serneket, vegerîya Şamê û dora 10 salan deselatdarîya wî ma.
Mixabin hêrîşên Mongolan kêm nebûn, vê carê Holako hêrîş ajot ser Rojhilata Navîn. El-Melîk el-Nasir hat girtin, ew birin ba Holako, pêşîn pir baş û hêja comerdî jê re kir û dawî ew da kuştin. Ala Eyûbîyan daket, stêrka wan rijîya û agirê wan ê bêtir ji 100 salî gurr û hêgin bû, bi hêrîşa hov a Mongolan hat vemirandin.
Ta roja îro navê Deyfe Xatûn di pirtûkên dîroka îslamî de, wek jinek hêzdar, serbixwe, diplomat û hezkirîya wêjevanîyê, avakirinê û dadmendîyê, hatîye neqişkirin, mixabin, li ba Kurdan ev stêrka bi rohnî di dîroka jinan de nehatîye nasîn an kêm hatîye nasîn. Berî wan jinên Ewrûpî, ku navên wan li ser zimanên dîroknasan in, divê navê Deyfe Xatûnê di serî de ba. Lê gava em li mirovên xwe yên navdar xudan dernekevin, ma wê kî vî karî bike? Jinek wilo xudan deselatî, hem li hember Xaçperestan, hem li hember Mongolan û hem jî li hember neyarên xiniz ên hundirî, bi xebatek wilo mezin rabe, pêwîste li ba me Kurdan navê wê bi zêr bête nivîsandin.
Hinek navdarên Kurdên Eyûbî:
Ismetudîn dota Şahînşah kurê Eyûb (el-Şit el-‘Ezra) (1141 Z. koç kir.)
Xudana dibistana el-‘Ezrawîye ye ku li Şamê ava kiribû jibo feqehên Henefî û Şafîî’, dema koç kirîye dîyarê rehmetê, ew di dibistana wê de definandin.

Şêrkoh kurê Şadî yê Eyûbî (1169 Z. koç kir.)
Şêrkoh kurê Şadî kurê Merwan, ku wek el-Melîk el-Mensûr hatîye navkirin. Serkêşê Kurdan bû li Misrê. Di dema sultan Nûriddîn kurê Mehmûdê Zengî de, li Til Beste Xaçperest şikandin. Bû wezîrê padîşahê fatimî el-Melîk el-Adil li Misirê. Apê sultanê serkeftî Selaheddînê Eyûbî ye. Ji nişka ve sala 1169ê Z. li Qahîrê koçî dîyarê rehmetê kir û li wir jî hat definandin.

Ismetudîn Xatûn (sala 1183 Z. koç kir.)
Ismetuddîn Xatûn dota mîr Muî’nuddîn e, paş mirina mêrê wê yê yekem şah Nûreddîn ê şehîd, Selaheddînê Eyûbî ji xwe re anî. Ew jin gelek oldar bû, li Şamê dibistana el-Henefîye ava kir, û navendek bo sofîyan û gelek weqfên xêrê li şûn xwe hiştin.

Teqîyêdîn Şahinşah Omerê Eyûbî ( 1191 Z. koç kir.)
Omer kurê Şahinşah Eyûb (el-Muzeffer), xudanê bajarê Hemayê bû. Ji sala 1186ê ta 1191ê Z. deshelatdarî li wir kir. Birazîyê sultanê serkeftî Selaheddînê Eyûbî bû. Di cengên li hember Xaçperestan de wek mêrekî wêrek hat nasîn. Li cîyê apê xwe demekê serkarê Misirê bû. Keleha Melazkurdê dame kir, û li ber dergehê wê jîna xwe ji dest da, di sala 1191ê Z. de.

Sultanê serkeftî Selaheddînê Eyûbî (1193 koç kir.)
Yûsif kurê Eyûb kurê Sadî ye (1137 -1193 Z.), avakarê Dewleta Eyûbî ye. Ji sala 1174ê de ta bi sala 1193ê Z., deshelatdarîya wî piranîya Kurdistanê, Şamê (Sûrîye, Lubnan, Urdun û Filistîn), Misirê, ta bi Hîcaz û Yemen û Sûdanê, dewleta wî girtibû. Yek ji navdartirîn padîşahên cîhanê ye, bi dadmendî, qehremanî û nêrînên xwe yên şaristanî. Bû wezîrê şahê Misirê el-Melîk el-Adil, pişt re dewleta Fatimîyan ji ser hev belav kir û bi xwe bû padîşahê Misirê, lê serkohîya xelîfeyê Bexdadê sala 1171 Z. pejirand. Li nêzîka Humsê Zengî şikandin, Sûrîye û Mûsil stand, Teberîya ji dest Xaçperestan girt, ewan di gelek cengan de binve kirin. Li Hitînê hemî hêzên Xaçperestan li hember leşkerê wî civîyan, lê dîsa jî tev şikandin di sala 1187ê Z. de. Quds vekir û padîşahê wê yê file destegîr kir, pişt re li gel Xaçperestan peymanek aştîyê morkir û di navbera wan û Musilmanan de astî pêda kir.

Sittişam (1218 Z. koç kir.)
Sittişam, xuşka sultanê serkeftî Selaheddînê Eyûbî ye, jina Mihemmed kurê Esediddîn Şêrkoh e, gelek comerd û destbol bû, hersal bi hezaran Dînar derman û avjong li hejaran belav dikir. Her pirskarek dikarî biçûya ber derîyê wê û daxwaza xwe bikira, wê gelek komele û weqfên xêrê li Şamê û li derin dî vekirin.
 

El-Adilê yekemîn kurê Eyûb (1218 Z. koç kir.)
Mihemmed Kurê Eyûb kurê Şadî (1145-1218 Z.), cîgirê Selaheddînê Eyûbî ye li Misirê û walîyê Helebê ye. Di navbera 1199ê û 1218ê Z. de padîşahê Misirê bû. Dawî welatên Şamê, Ermînîya û Yemen jî tev li dêrîna xwe kir. Di dema deshelatdarîya wî de desteya Ismaîlî li Misirê jar bû, paş ku gelek kes ji wan girtin û avêtin zindanê. Dema ku xwe li Şamê bo cengê li hember Xaçperestan amade dikir koç kir dîyarê rehmetê. Ji şopên wî dibistana el-Adil e li Şamê.
El-Eşref Mûsa kurê Mihemmed el-Adil (1182-1237 Z.) Bû padîşahê Ruhayê, pişt re Heran jî ket bin destê wî. Di zikê 9 salan de Sincar û Xapûr û Nuseybîn jî ketin nav dêrîna wî, paş ku birayê wî Eyûb koç kirîye dîyarê rehmetê Xelat û Meya-Farqîn û derdora wê jî di nav du salan de bûn yê wî. Hinek ji dêrîna xwe da pismamê xwe û li şûna wê Şam sala di ber de ji wî girt. Deshelatdarîya wî di navbera (1229 û 1237 Z.) de bû.
El-Kamil Kurê Mihemmedê Eyûbî yê yekemîn (1238 Z. koç kir.)
Mihemmed (el-Kamil) kurê Mihemmed (el-Adil ê yekemîn) kurê Eyûb (1180-1238 Z.), bû cîgirê bavê xwe li Misirê, lê paş ku bavê wî koç kir dîyarê rehmetê, wî serxwebûna dewleta xwe xuya kir, ji sala 1218ê Z. de ta bi mirina xwe padîşah bû.
Avêt ser Heranê, Ruhayê, Sirûcê, Reqqê, Amedê, Kela Kîfa û Şamê, û kurê wî Masûd sala 1225ê Z. Mekkê girt destê xwe. El-Kamil li Şamê mir û di keleha wê de hat veşartin. Ji bermayên xebatên wî yên bo zanînê dibistan Kamilî ye li Misirê.

Şêrkohê duwemîn (1239 Z. koç kir.)
Şêrkohê duwemîn Kurê Mihemmed kurê Şêrkoh e (1173-1239 Z.) Bi nave (el-Melîk el-Mucahêd Esediddîn) hatîye nasîn. Wek bav û bavpîrê xwe xudanê bajarê Humsê bû li navenda Sûrîyê. Ew jî mirovekî wêrek bû, bi taybetî di cenga Dimyatê de li Misirê (1221 Z.) navdar bû. Di zanîna olî de jî navekî wî hebû û destûra wî wek hedîsbêjekî ji hinek zanayên Şam û Misrê hebû.

Deyfe Xatûn (1242 Z. koç kir.)
Deyfe Xatûn dota el-Melîk el-Adil kurê Eyûb e, ew jina el-Melîk el-Zahir kurê sultanê serkeftî Selaheddînê Eyûbî ye. Paş mirina mêrê xwe, hîngê kurê wê piçûk bû, ew bi xwe bû padîşaha Helebê û pişt re dewleta xwe firehtir kir. Şeş salan deshelatdarî bi şêweyekî baş kir, hêrîşên Mongolan û Xaçperestan ji ser şahdarîya xwe vegerandin. Li Helebê hat definandin û ji şopên wê Dibistana el-Fîrdews û Xangeh e.
el-Muzeffer Mehmûd ê yekemîn (1244 Z. koç kir.)
Mehmûd kurê Mihemmed ê (el-Mensûr), ku Omerê (el-Muzeffer) (1202-1244 Z.) Xudanê Hemayê (Ji sala 1230ê ta bi 1244 Z.), paş ku deselatî ji dest birayê wî Qilîç Arslan (el-Nasir) hat derxistin. Ta mirina xwe ma deshelatdarê Hemayê. Li ser wî tê gotin ku mirovekî comerd û wêrek û zanînperwer bû.
el-Salih Necmiddîn Eyûb (1249 Z. koç kir.)
Eyûb (el-Melîk el-Salihê kurê el-Melîk el-Kamil (1206-1249 Z.) du caran bûye padîşahê Şamê û bi hêzdarî deshelatdarîya xwe bi rê ve birîye, carekê (1229 Z.) û cara dî (1245 ta 1249 Z.) Di 43 salîya jîna xwe de bi nexweşîya wêranê mir li Misirê (el-Mensûre), dema ku ew ji Şamê çûye Misirê, da hêrîşa Xaçperestan li Dimyatê rawestîne. Termê wî rakirin birin li Qahîre definandin. Keleha er-Rewde li Qahîre di saya wî de hat avakirin.
 

El-Mue’zzem Tûranşah (1250 Z.)
Tûranşah kurê Necmiddîn Eyûb e. Sala 1250 Z. koç kir dîyarê rehmetê. Sultanê Eyûbî yê tewr dawî ye li Misirê (1249-1250 Z.). Ew li keleha Kîfa demekê cîgirê bavê xwe bû, dawî nevîyên wî deshelatdarî li wê kelehê kirin. Ketibû gelek cengan li hember Xaçperestan û bajarokê Dimyatê li Misirê ji destê wan derxist. Li Farskorê bi destê Memalîkên deryayî hat kuştin.
 

el-Mue’zzem Isayê Eyûbî (1250 Z. koç kir.)
Îsa kurê Mihemmed kurê Eyûb, ku bi el-Mue’zzem hatibû navkirin sala 1250 Z. koç kirîye dîyarê rehmetê. Di navbera salên (1218-1227 Z.) de sultanê Şamê bû û zanyarekî mezin bû. Gava cengê dest pêdikir, ew berî leşkerê xwe derdiket meydanê. Yek ji pirtûkên wî bi “el-Şehmul musîb fîrreddî e’la Îbnîlxetîb” e.
 

Şeceretudurr (1257 Z. koç kir.)
Şeceretudurr, kebanîya el-Melîk el-Salih Necmiddîn Eyûb e. Paş mirina wê û kuştina kurê wê Tûranşah, ew bû padîşaha Misirê. Wezîrê xwe Izeddîn Îlbek, avakarê dewleta Memalîkan, li xwe mar kir, mêrê xwe kir sultan lêbelê deshelatdarî bi rastî di destê wê de bû. Yek ji navdartirîn jinên Kurd e di dîrokê de.
el-Eşref Mûsa kurê Ibrahîm (1263 Z. koç kir.)
Mûsa (el-Eşref) kurê Ibrahîm (el-Mensûr) kurê Esediddîn Şêrkoh (1230-1263 Z.), padîşahê Rehbê û Humsê bû. Li hember Teteran, ku leşkerê wan 6000 suwar bû, bi 1500 kesî derket qada cengê û ewan ji ber wî revîyan. Jina wî “Emetulletîf” zanayeka Humsî ya bi nav û deng bû. Li Humsê koç dîyarê rehmetê û li wir hat veşartin. Ew padîşahê dawîn bû ji malbata Eyûbîyan li Humsê.

Jêderên mijarê:


-Tarîxa ibn Xaldun
- El-E’laq el-Xetîre fî zikir Umera’ eş-Şam wel-Cezîre, Ibn Şeddad.
- Zubdetul-Heleb fî Tarîx Heleb, Ibn el-‘Edîm.
- el-Muxetsar fî Exabarîl Beşer, Ebul Fîda.
- Tarîx el-Islam, Zehebî.
- ‘Elam, Zeriklî.
- Heleb Tehkumuha Imrae, ‘Ela es-Seyyid.
- Xulaset Tarîx Kurd û Kurdistan,_Muhemmed Emin Zekî, çapa Qahîre 1939.
- Nîsa Kurdistan, el-Wicud el-Heqîqî li Şe’b ‘Erîq/ el-Hîwar el-Mutemeddin, Dilo Mîqrî
- Mewaqi’ Îslamîye we Tarîxîye ‘Erebîye we Kurdîye.
-_Kovara Ehlen Wesehlen, ya Misrî, Tîrmeh 2005.