Xalê Mihê

BEHLÛL ZELAL

b.zelal@mynet.com

–Eselamun eleykum.

–We eleykumesselam.

–Qewet be ji we re, li ser xêrê be înşaellah.

–Xwedê ji te razî be, rehma Xwedê li dê û bavê te be.

–Xalê Mihê, ez dibînim nîyeta te ne çêkirina xanîyekî ye. Hema tu ji ser stûyê xwe dikî.

–Tu çima wisan difikirî seyda?

–Aniha yekî weke te zana, yekî weke te binavûdeng û bi ser de jî muxtarê gund; de binihêre li xanîyê ku tu çêdikî, malava ev ne xanî ye, kozik e.

–Seyda, ez qurbana te me, heçî em kurd in; her roj belayek derdikeve pêşîya me. Erê her tişt esil Xwedê ye; lê sebra me bê bela û bê derd nayê. Ma ez dîn im ku rabim xanîyekî xweş û mezin çêkim da ku piştre ji hinan re bimîne. Yan jî ku ez bême kuştin û tê de rûnenim. Na yabo na. Hema em çar dîwaran bi hev ve kin ku em tê de bisitirin, bes e.

Mele bivirê xwe li kevirê pihêt xistibû. Xalê Mihê rojekê tenê neçûbû dibistanê, di heyama leşkerîyê de fêrî xwendin û nivîsandinê bûbû. Ew her tim li ser mijarên sîyaset û zanyarîyê difikirî. Di civatên gund de, berê axavtinê her tim dianî ser van mijaran. Dema saeta weşana Radyoya Êrîvanê ya bi kurdî dihat, wî çi bikira divîyabû xwe bigihandana radyoyê. Piştî her cara guhdarîkirina li Radyoya Êrîvanê wî digot: “Ê de ka werin li vê zilmê binihêrin. Em kurd in; lê radyoyeke me ku bi kurdî weşanê bike tune ye. Em li Dîyarbekirê, li Radyoya Êrîvanê guhdarî dikin, ma ecêbeke dî mîna vê heye?” Piştî ku qasekî rawesta, weha didomand: “Lê ev weha naçe, dê rojek bê ku kurd mafê xwe bixwazin û dê bi ser jî kevin. Hûnê hemû bibînin. Xwedê dizane lê em hemû bi hev re namirin.”

Zivistanê cêrek tije av dikir û didanî hewşê. Tilîya xwe di avê de dikir û digot; “Îro hewa evqas derece ye.” Dema di tirimbêleke de bi rê ve diçûn; bilî ku şanîdana hêzê yê tirimbêlê bibîne, destê xwe derdixiste derve û digot:

“Qesem bi navê Xwedê tirimbêla me li ser 80yî diçe.”

Çi roja salê bûwa, di berîka şalwarê Xalê Mihê de; qewsik, heste, kêr, awêne, lampeya destan ya bipîl hebûn. Havinî dema zilam li cihê bênderan rûdiniştin tavilê qewsik ji berîka xwe derdixist û kesên amade vedixwand avêtina nîşanê. Di her carê de teqez ê serketî, yê yekem Xalê Mihê bû. Tu avêtineke Xalê Mihê vala nediçû.

Şevên dûvedirêj yên zivistanê, Xalê Mihê li kîjan malê bûya; civat jî li wê derê bû. Xort, bi taybetî yên ku diçûn dibistanê zû bi zû xwe li cihê ku Xalê Mihê tê de bû nedigirtin. Hingî wî, pirsên zanyarî bi ser wan de dibarandin. “Dinya bi çend kîlometroyan ji rojê dûr e, heyv çiqas ji dinyayê dûr e, ji van kîjan mezin e, kîjan piçûk e, paytexta filan dûgelê kîjan e, navê diravên filan milletî çi ye?...” û hwd. Dawîya pirsên wî nedihat. Ji şerma û ji tirsan kesî newêrîbû bê cem wî. Rojekê dîsa pirsên xwe kiribûn, yekî ji civatê bi awayekî qehrokî helwesta xwe nîşan dabû û gotibû; “Erê xalê Mihê, aniha mirov zanibe van pirsan çi ye, nizanibe çi ye?” Xalê Mihê jî gotibû; “Hema ez jî ji te re dibêjim, ku mirov heywan be çi ye û ne heywan be çi ye?”

Weke her kurdekî Xalê Mihê jî xwedî neyar bû. Piştî xelaskirina xanîyê xwe ne bi gelekî, bi gundîyên xwe re şer kir. Ji neyarên wî kuştî hebûn. Xalê Mihê ligel malbat û xizmên xwe ji gund bazda, xwînî bû. Çend salan li çîyê gerîya, xwe neda dest. Dûvre hate girtin, çend salan di girtîgehê de ma. Bi efûyê ji girtîgehê derket. Hat li gundekî nêzî gundê xwe niştecih bû. Dest bi çandinîya zevîyan, xwedîkirina sewalan kir.

Rojekê zerfeke zer dane Xalê Mihê. Zerf ji dadgehê hatibû. Li gundê cîranê wan, dozeke zevîyan hebû. Gundîyan li ser zevîyekê li hev nekiribûn. Xalê Mihê weke yekî zana (yedîemîn) nîşan dabûn. Divîyabû di roja gotî de biçûwa wî gundî. Pir kêfa wî ji vê yekê re hatibû. Ji tiştên wisan hez dikir. Ji ber ku xwe mîna dadgerekî didît. Derfêta dîyarkirina heqî û neheqîyê dikete destê wî. Ligel vê; “Baş e baş e, hin bi hin emê bibin însan. Ku van jî weke me berê dikir bikirana, nediçûne dadgehê. Dê di cî de hevûdin bikuştana. Encama pevçûnê ji herdu alîyan re jî kambaxî ye. Ma çi ferqîya hebs û gorê ji hev heye? Divê êdî em bi aqilê xwe tevbigerin, ne bi hêrsa dilê xwe. Em heta îro bi hêrs û kîna dilê xwe tevgerîyan, çi kete destê me; ji xeynî êş, derd, keser û perîşanîyê.”

Roja keşfê ku dê biçûna ser zevîyên gundê cîran, zû rabû. Cil û bergên xwe li xwe kirin. Pora xwe şahîk kir û da ser rê. Nîvrokî bû, pîqaba dadger hate gund. Lê rêya zevîyê ku dê biçûwanê ne xweş bû. Bi pîqabê nikarîbûn biçûnê. Divîyabû ew bi traktorê biçûwana. Berî ku li traktorê siwarbin; dadger ji wan tika kir ku ew dixwaze traktorê bajo.

“Ez jî ji malbateke gundî me. Bavê min jî karê çandinîyê dike. Min pir karê traktorê kirîye. Lê ji zû ve ye min neajotîye. Heke hûn destûr bidin, ez dixwazim, aniha bajom.” Hemûyan gotibû; “ser seran û ser çavan.” Piranî jî ev daxwaz li xweşîya Xalê Mihê çûbû. Dadger bi çavekî piçûk li gundîyan nenihêrtibû. Bi rûmetgirî tevgerîyabû.

Dadger li cihê ajoker, Xalê Mihê li kêleka wî runiştibûn. Nivîskarê dadgehê û gundî jî bi traktoreke dî dabûbûne dûv wan. Ji nişka ve Xalê Mihê ji dadgêr pirsîbû: “Birêz dadger, ezê tiştekî ji te bipirsim. Aniha çapa tekerê piçûk ya traktorê 35 santîmetre ye û çapa tekerê mezin jî 105 santîmetre ye. Heta tekerê mezin carekê dizîvire tekerê piçûk çend caran dizîvire?”

Dadger ji alîyekî dîreksîyona traktorê ku ji zû ve ye negirtibû bi baldarî zeft dikir, ji alîyekî din ve li bersiva pirsa Xalê Mihê difikirî. Pêşîya wan fetlonek bû. Heta dadger têgihişt ku fetlonek e, traktor ji rê derketibû û di bestê de werbûbû.

Dema li nexweşxaneya fakulteyê ya Zanîngeha Dîcleyê, firaxên di berîka Xalê Mihê de derxistin; qewsikeke bi gotina Xalê Mihê mîna tivinga alamanî, awêneyeke beriqî, kêreke tûj, lampayeke du pîlî, destmaleke neqişandî û tewkirî û qutîyek dermanê şekir jimartin. Xalê Mihê di girtîgehê de bûbû nexweşê şekir. Bi rih, lê bêzar ew gihandibûne nexweşxaneyê. Tu kesî ji bijîşk û hemşîreyan re negotibû ku ev zilam nexweşê şekir e. Ji ber vê yekê derzîya ku bi mebesta başbûna wî lêketibû, bûbû jehr û di laşê wî de gerîyabû. Xalê Mihê bi henekeke zanyarî, nola ku her tim serê xwe pê diêşand xatir ji me xwestibû û koçî bêdawîyê bûbû.

Rêbendan 2006–Amed