Xwarinên Cizîrê

Abdulkadîr Bîngol

1

Gazî dikim dost û heval,

Hey ehlê zewq û lezzetê!

Dê xwarinên tamxweş û al,

Yek yek bikim ez qisetê.

2

Ev xwarinên alî-meqam,

Çendî xweş û çendî bi tam,

Hemyan jimêrim tev temam,

Ger Heq bikit înayetê.

3                    

Da kes nebêjit Botîyan,

Wek Amedî û Xerzîyan,

Umrê ezîz kirbûn zîyan,

Qîmet nedabûn lezzetê.

4

Ew dolmeyên qîme di nav,

Epraxê sîr, dan ser kulav!

Tasek dewê şor, yek jî av,

Weyla xweşê vê ni’metê.

5

Perde’w pîlava dûr dîwar,

Yek yek behîv her çar kinar,

Lê wer bibin wek dîn û har!

Gazî bikin xal û metê.

6

Xal û metan gazî bikin,

Hevdu ji hev razî bikin,

Van hestîyan tazî bikin,

Sorgoştî danin ser xetê.

7

Ew tencerîya xweşteam,

Gorî dikim Bexda û Şam,

Xwezka şev û rojek temam,

Pê ra bimama xelwetê.

8

Ew îrkû keryên reng-zerî,

Deynin li rex da “pê’w serî”,

Her kes dibit lê mişterî,

Xilman û hûrên cinnetê.

9

Tepsîk birinca liblibî,

Fasulyeya hişk l’ber dibî,

Sondê dixwim dê hey bibî,

Ger jê bixwî nîv saetê.

10

Van “Kadik”an ez beş kirim,

Dimsa wê ez serxweş kirim,

Lê paş ji nû ve geş kirim,  

Da min ji hêz û quwetê.

11

Nohkên û pîno nêrgizî,

Savar di ber da berizî,

Maşik bi mergê ve bezî,

Nîska reben ket haletê.

12

Şêx Mehşê şêxek navûdeng,

Ew xwarina Teymûrê Leng,

Wer da bi vê ra bikne ceng,

Da em bibînin ker(a)metê.

13

Ger sembîsek bêt ber bi çaf,

Dişkit ji ber wê çok û gaf,

Şêxê ku carek kit tewaf,

Dê çit Meqamê Wehdetê.

14

Qeymax û tûk weqtê seher,

Nanek ji sêlê ger li ber,

Çayek di ser da têr-şeker,

Ellah bi min kit qismetê.

15

Va ev meqerna pir zerî,

Zarok li ser her dem şerî,

Ger hinkê deynî ber derî,

Şewqê bidit vê dawetê.

16

Çêkin firaxek “sebzelî”,

Lê wer bidin parçên qelî,

Mêhvan bikin Mehmet Alî,

Da ew bibînit lezzetê.

17

 “Kutlik” bi dohn sor bin eger?

 “Tirşik” bi kemçî dî bi ser,

Lazim ku tu sist kî kemer,

Da zik nebînit zehmetê.

18

 “Sîrka Kiçan” xweş xwarin e,

Ew her demîrbaşa min e,

Qahwaltîya ew tê tine,

Da hûn binêrin pitpitê.

19

Ew “rişte”ya qamet elîf,

Hêjaye bit paşîv û şîf,

Ger têr bixwit jê yê zeîf,

Dê bit xwedanê quwetê.

20

Navê yekê jî pel’ezîz,

Subhan ji wî Şahê Ezîz!

Evqas xweş û ewqas lezîz,

Jê ra belavkin serwetê.

21

Tasek xoşava tevizî,

Dilkul di nav da gevizî,

Me’de’w hinav lê derizî,

Ket halê tirs û xeşyetê.

22

Hêka heşandî... ya sitar,

Ger ez nexim wê car bi car,

Nînin ji bo min qet hedar,

Aqil nema hukmî detê.

23

Ger kifteya av bêt ji der,

Dê kim qîyam derhal ji ber,

Ger cem hebit çend heb bîber?

Zinhar nebî jê xefletê.

24

Ey şorbeşîr, behra şirîn,

Eşqa te em mecnûn kirîn.

Karê me bû qîr û girîn,

Heywax ji derdê hesretê.

25

Arxafk û merqe xeşleme,

Ez aşiqê bejna we me,

Hek hûn hebin ma min xem e?

Dinya û tiştên zînetê.

26

Xwezka wîyê birçî û çill,

Îmkan heba, behta ji mil,

Da wî “birinca zer” ji dil,

Bikra tewaf wek adetê.

27

Danhîrk û şorbe’w mehlebî,

Baqismetik jî cem hebî,

Ew sofreya jê tê nebî,

Me’d û mirîç û lome tê.

28

Min dî hinek xort û şebap,

Saz û keman ûd û rebap,

Pê ra dixwin wê sor kebap,

Derd û mereq tu j’kû ve tê.

29

Ew qursik û qîma delal,

Kasik girar danin li bal,

Ew caciqa bejna şepal,

Ellah li wan kit rehmetê.

30

Suryaz ji Şirnex hate der,

Rengek li ser da reş-qemer,

Qurbanî bit Şêxê Şemer,

Mîr û milûkên binxetê.

31

Şîva qezetma tê nebê,

Yan pitata hûr çênebê,

Dê qehr û kul tê de hebê.

Nabînî tu qet rahetê.

32

Hêlîseya mest û xumar,

Derman dikit derdê bîmar,

Feyda wê qet nayê jimar,

Car car bikî zîyaretê.

33

“Qirqadikek” hundir penîr,

Deynin li ber yek kase şîr,

Ê jê bixwit qet nabe pîr,

Hûn guh bidin rîwayetê.

34

 “Metfîni”ya sor wekî xwîn,

Çawa dinêrit b’işq û vîn,

Wer “keşke”ya nazdar bibîn,

Jê ra dibêjiin “dankut”ê.

35

 “Dankut” ew e canan ew e,

Serwet ew e saman ew e,

Derdê me ra derman ew e,

Lazim tinîn reçetê.

36

Danhûrkê têxin sîtilê,

Gazî bikin wê baqilê,

Paşê bibêjin bismilê,

Derdê xwe bavên binxetê.

37

Min dî seher du beqlewat,

Ew bûn li min rûh û heyat,

Ket nav dilem pêht û şewat,

Narek di hundir pêketê.

38

Ma ew “kerî” têtin biha?

Her yek wekî marên ziha,

Ger ew dirêj bin ta Riha,

Dê wê bixwim yek saetê.

39

Wer birçîya! Vê nek jibîr,

Ger tu ciwan bî, yan jî pîr,

Taşta ku tê da “singûsîr”,

Nakî ji zik şîkayetê.

40

Xewnek me dî wextê seher,

Min dî “birinc-şîr” hate der,

Alem dikir zîr û zeber,

Ew bû li min Alîyê Betê. (*)

41

Ax mergeyê sed merheba!

Yek dû “sefayîh” cem te ba,

Qurban we kim kurk û eba,

Da hûn bikin şahînetê.

42

Hûn wê “şeîra” dûvdirêj,

Dohnê qelî ser da birêj,

Paşê li ser tûpê bipêj!

Hêja ye baxên cennetê.

43

Vê zengilokê çêbike,

Zewq û lezzetê pê bike,

Derdê dilê xwe rêbike,

Da dil nekêşit hesretê.

44

Ew meyreya bin melkebê,

Rohnî didit wek kehrebê,

Ger ew di mal peyda nebê.

Lazim herî tu xurbetê.

45

Ez Qadir im, derbim bijûn,

Lewra dixwim ez “lehmecûn”,

Her ew dibit işqa derûn,

Hibb û evîn û mihbetê.

46

Ax ey “biçirk”a bê wefa,                

Bê hal ez im, tû yî şefa,

Ger ez bibînim zor cefa,

Soz bit nekim şîkayetê.

47

Sohbet ku tê da çay hebe,

Fisteq we tov û lebleb e,

Zinhar! ji wê merhûm nebe,

Îhmal nekî vê firsetê.

48

“Danhûrkê” bînin hûn ji sûk,

Dê bo we çêkim “piçpiçûk”,

Rûnin bi hev ra bidne çûk,

Hêvî dikim bit afyetê.

49

Hek ew “ecîna” wek perî,

Ew xwarina ez muşterî

Bêtin ji nişka hemberî,

Dê ez bikim şahînetê.

50

Sofra “qelîsêl” bit kerem,

“Hevrûşkekî” al bête cem,

Ew radikin kovan û xem,

Xweş parî û xweş loqme tê.

51

“Şîrnahî” bû rûh û rewan,

“Hêka xesandî” pir ciwan,

Ez bextîyar im pir bi wan,

Pê ra vexwim ez şerbetê.

52

“Hêkrûn” di tawê mest e ew,

Dulkul ji birça xeste ew,

Lewra bi tilyan geste ew,

Îhmal nekir vê derfetê.

53

“Me’mûl-hewa”ya pir cemal,

“Şîrnahî”ya ehlê kemal,

“Paste”w “luzînê” deyne mal,

Mêhvan dema bên taşitê.

54

Mêhvan ji mal ra bên eger,

Tepsîk “kulîçê” deyne ber,

Hindik “xurabî” jî li ser,

Da ew kevin bin minnetê.

55

Epraxê tirş xwarna Cizîr,

Ger dewlemend ger jî feqîr,

Yê do rojan jê bibe dûr,

Ka meyze kin qebahetê.

56

Wek fiqreya epraxê gewr,

Jinkê li mêrik kirbû cewr,

Mêr jî qerarek dabû fewr,

Guh din vê fiqaraya ku tê.

57

Wek wê jina her dil kovan,

Her sê roj û her sê şevan,

Eprax çêkir bê bit juvan,

Wer guh bidin vê afetê.

58

Mêrik ji xatûna xwe re,

Got: “Dilbera min ka were!,

Bêj ez çi bînim ji te re?

Îşev bikin zîyafetê.”

59

Got pîrekê: “Qurban te me,

Eprax bo min bûne xem e,

Qîmê bîn, hin belg dan cem e,

Hek bo te nebit zehmetê.”

60

Roja dîtir dîsa zelam,

Ser xatûnê kir yek selam,

Got “ka bibêj, yek du kelam,

Çipxwin îro, ka çi j’te tê?”

61

Got: “Qîmeya duh hatibû,

Encax me nîvî xwaribû,

Hek belg hebin kêlok û dû?

Eprax bixwîn wê hêcetê.”

62

Roja sisê mêrê hejar,

Dabû qirik, hew kir hedar,

Got: “Şîv çi ye? ka bid qerar,”

Ka bêje hey bê mirwetê.”

63

Got wê jinê: “Qencî te kir,

Belgên te yên duh zêde kir,

Hin qîme bînî ey Bekir,

Eprax di ber çavê me tê.”

64

Got: “Hey jina malik xirap,

Narê cehîm bo te ezap,

Ev sê roj in, dil bû ‘edap,

Me’de bi eprax peritê.

65

Ma qey ji bil wê xwarinê,

Yek dî nemaye l’vê dinê,

Zilma te kir, ka wer binê,

Ranagirim vê şiddetê.

66

Min ev qerar daye ji dil,

Naxim di nav wê da nikil,

Ger çav ji nêza bibe zil,

Dê wê biavêm nav şetê.

67

Sondê dixim soz û qerar,

Hetta ku sax im, qet ti car,

Eprax di qirkê naçe xwar,

Yan jî heta qîyametê.

68

Wek fiqreya Alîyê Reş e,

Nav sohbetê pir bû geş e,

Got: ‘Ax çiqas “helwa” xweş e,

Kêlo’k ji wê pênc lîre tê.

69

Jê ra gotin: “Ey zir zelam!

Ma qey te xarye ew team?”.

Got: “Ew bibit goştê heram,

Ger ew li ber çav jî ketê.

70

Bes babê min ê xwedî şaş,

Wextê ku ew hatbû ji aş,

Yek dîtibû lê bi telaş,

Çavên wî hingê lê ketê.”

71

Nanek li ser destê wî bû,

Helwa belek l’ser tejî bû,

Wî hay ji dinyê qut bibû,

Ew bo me kir hîkayetê.

72

Wek fiqreya keryên dirêj,

Yek yê Cizîrî, ku ji mêj,

Piştî xilas kir ew nimêj,

Behsek vekir j’vê ni’metê.

73

Got min qesem navê Reb e,

Kerî’k du sed mîtru hebe,

Dê wê xilas kim yek şebe,

Ka bêne ger bawer netê.

74

Ger wan kerîyên wekî mar,

Deynin li nik min sed û çar,

Sonda mi bit nakim du car,

Yekser bixwim wê saetê.

75

Ger ew kerîyên şûx û şeng,

Hişk û hola bin wekî seng,

Pêra bikim sawaş û ceng,

Nabit ji bo min sixletê.

76

Ger ew kerîyên xan û man,

Dûr û dirêj bin heta Wan,

Dê pê ve çim dev tejî wan,

Sûr’et bikim her wek jetê.

77

Teyfî ji Şax û Heblerê,

Hêjîr ji Aşilmê derê,

Xîyar ji Dêrşew tên, erê.

Ellah biêxê berketê,

78

Awal ji gozan ra sikan,

Kakil derîn j’wan qalikan,

Dêrşew dîyarê karçikan,

Wan alîsorên taze tê.

(*) Alîyê Betê navê serokeşîrekî ye û bi lehengîyê navdar e.