Ji Dîwana Melayê Cizîrî: Şerbeta lam û bêyan

Bamed Serdar

Şairê serbixwe, xwezayî û xwedîyê eşqa îlahî, feylesofê demê, sergovendkêşê reqsa berbangê, destmala sor î eşqê, çavdêrê nûra kesk, sipî û zer… pîrê zanistê, pişta zimanê kurdî …Mele Ahmedê Cizirî.

Ji malbata Xewsê Hîzanê (mala Erwasan) pirsîne; hûn terbîye û talîma terîqeta xwe çawa dikin?

Wan jî ev bersiv dane: “Me piştî Quran û hedîsan sûd ji dîwana Melayê Cizîrî wergirtîye.”

Melayê Cizîrî li cem zanyarên ol û tesewufê xwedî nirxeke bêhempaye. Helbestên Mela di dergehên welêt de bûye talîm û terbîya mirîdan. Gelek kesan destpêka eşqa îlahî bi helbestên Mela wergirtine.

Meriv bi kîjan awayî nêzî helbestên Mela bibe, meriv dikare sûd jê wergire. Kesê ku helbestên Mela bitahmîne, wê bi gîyanê xwe bicoşe. Kesê ku helbestên Mela netahmîne, wê têdnegihêje. Bi tevayî dema ku meriv dîwana Mela berbiçav dike; meriv têdigihêje ku Mela di tesewufê de evîndarê Xweda ye.

Weku tê zanîn gelek kesên ku bi eşqa îlahî ketine, despêka eşqa wan eşqa zahirî ya beşerî bû. Mîna Leyla û Mecnûn hwd. Mela di destpêka eşqa xwe ya îlahî de bi Selmayê vedibe. Paşî ev eşqa beşerî bûye eşqa îlahî.

Mutesewwufê ku bi dîwana Mela eleqedar dibêjin: Xwedê nûra xwe yî ku dabû însan di gelek kesan de berbiçav dike. Ji bo ku eşqa xwe têxe hundirê Mela jî, nûra xwe di enîya Selmayê de berbiçav kirîye. We ku têzanîn Selma jineke xwedî teqwayeke mezin bû. Dema Mela ew nûra Xwedayî di enîya Selmayê ditîye aşiqî wê nûrê bûye. Ji ber ku Selma jî bûye sedemê dîtina wê nûrê ew jî di helbestan de, li ber dilê Mela mîna yar tê xuyakirin.

Ji ber ku Mela di deryaya tesewuf û eşqa Xwedayî de bêbinî bibû, êdî ti cudatî nedixist nava ti kesan.

Dema ku meriv bixwaze Mela baş binase, meriv dikare ji felsefeya Mihyedînê Erebî û Xellacê Mensûr sûd wergire. Lewra Mela nêzî van herdu kesayetên navdar e.

Şerbeta lam û bêyan ez bi heyatê nadim

Badeya le’lê bi ava zulûmatê nadim

(Ez şerbeta lam û bîyan -lêv- bi jîyanê nadim

şeraba sor -lêvên sor-, bi ava tarîtîyê nadim)

Ez şerbeta lêvan, bi jîyanê nadim û ew lêvên yarê yê sor ez bi ava ku meriv nemir dike nadim.

Ez şeraba eşqa rastî, kêfxweşîya daîmî; ku ew jî bihuşta sermedî ye, ez wê bi tam û lezetên li cîhanê yên nedaîmî nadim.

 Ez ew gotinên ku ji nav lêvên yarê dertên, ku li cem min şerbet û şeraba heskirin û kêfxweşîyê nin. Ez wan gotinan, ewan emrê îlahî ez bi jîyanê û wan lezetên ku dawîya wê tarîtîye nadim.

Li gorî ku tê gotin, avek ku mirovan nemir dike li ser rûyê dinyayê heye. Îskenderê mezin, li wê avê gerîyaye, ew av dîtîye, lê jê nevexwarîye. Li gorî rîwayetan dibêjin Hz. Xidir (e.s.) alîkarîya Îskender kirîye ji bo wê avê bibîne. Dîsa jî, li gorî dibêjin, avek wanî li dinyayê heye, ew av di cîhekî tarî de ye. Bi saloxa Hekîmê Lokman jî xwestîye dermanê mirinê bibîne û li wê avê gerîyaye. Dibêjin ew av dîtîye, lê paşî, rêya wê avê wenda kirîye. Ava zulumatê ji wê avê re tê gotin.

Hor û wîldan û perî cumle cema bin îro

Mûyekî pê ji xetê wê pût û latê nadim

(Horî, zarokên bihuştê, perî tev bêne serhev îro

mûyekî ji biskên wê pût û latê nadim bi tevan)

Yara xwe li cem xwe xistîye şûna pût û latan, mûyekî ji biskên yarê, bi horîya, zarokên bihiştê, bi perîyan û bi tevan nadê.

Ger bidit destê tewafa pî û destan bigirim

Wê mecalê bi wuqûfa ‘Erefatê nadim

(Eger bide destê maçîkirinê ezê bigirim pî û destên wê ez wî wextî, bi rawestandina li ser girê Erefatê nadim)

Çûna ser çîyayê ‘Erefatê şertekê ji şertên hecê ye. Kesên ku wî şertî  neynê cî, li gorî şertên hecê, heca wan nayê qebûlkirin.

Mela ji bo maçîkirina yarê dev ji girê ‘Erefatê berdide.

Ez û yar ger şevekê herdu hemexuşî bibin

Leyletulqedir e me ew şev bi beratê nadim

(Ez û yarê eger şevekê hev himbêz bikin

ji bo me ew şev leyletulqedr e, ez bi bi şeva bereatê nadim.)

Di qur’ana pîroz de jî dibêje, leyletul qedr (şeva qedrê) çêtirê ji hezar mehî ye. Ji ber ku di şeva leyletul qedrê de qur’ana pîroz, ji teref Xweda ji Hz. Muhemmed (e. s. w) re, bi wasîta melek Cebraîl (e.s.w.) daketîye. Şeva bereatê; şevek ku Xwedayê teala di wê şevê de, gunehên mirovan efû dike. Îca Mele di vê beytê de, şevek himbêzkirina yarê, şeva qedrê dibîne û bi şeva bereatê nade.

Canê şêrîn ku ji yar ra bi xudan ez dikirim

Ne bi yarê xwe di weqtê sekeratê nadim

(Canê şêrîn -rûhê şêrîn- ez ji yar ra xwedî dikim, diparêzim. di weqtê sekeratê da, vî rihî ji bilî yarê, nadim kesî.)

Şerbeta zehrî helahil ku hebîbê me bi dest

Bi gulabû şeker û qendû nebatê nadim

(Şerbeta jehra helahil -jehra herî bi bandor- ku yar bi destê xwe bide me ez bi ava gula, şekir û şerbetên şekir nadim.)

Ne bi qanûn ku îşaret bi şîfayê bikirit

Ez hîlakê xwe di ‘işqê bi necatê nadim

(1. Qanûn 2. Îşaret 3. Şîfa 4. Necat ev çar pirtûkên tibê yên Alî Îbnî Sîna yê li cîhanê navdar in. Ev çar pirtûk behsa tendirustîya mirov dikin. Mela dibêje; eger ku ez di qanûna eşqê de mubtela bim û îşareta Şîfaya min di vê rê de, bi tunebûnê be, ez tunebuna xwe di vê rê de bi xelasîyê nadim.)

(2. An: (Eger şîfaya min, yar bi qaîde bêje -ku gotina wê, qanûn e, ji bo şîfaya min- ez tunebûna xwe di eşqê de, bi xelasîyê nadim.)

Telbe kir weslê ji dîlber mi bi ’inwanê zekat

Go tu ebdî we bi ebdê xwe zekatê nadim

(Me xwest ji dîlber ku em bigihinê, wê gihandinê jî bi çavê zekatê bide me.  Lêbelê ku tu ebdî ez nikarim zekatê bidime te.)

Di vê beytê de, Mele gihaştina yarê, mîna zekatekê ji yarê xwestîye. Lêbelê yar gotîye; tu ebdê min e (xulamê min e). Ji ber ku tu xulam î ez nikarim zekata xwe bidime te. Li gorî şerîetê heram e. Ji ber ku meriv nikare malê xwe bide xwe. Dema ku ez malê xwe bidim xulamê xwe, tê wateya ku ez zekata xwe, li xwe vedigerînim û zekata min di sitûyê min de dimîne.

Wê bi peykê bikirin matê reqîbê dîsa

Bi rex û fîl û feres ez şah û matê nadim

(Reqîba –yar- min ez bi leşkerekî mat kirim. Matkirina xwe yî ji teref wê yî bi leşkerekî, bi matkirina keleh, fil, hesp û bi şah, nadim.)

Gelek însanê mezin em ji vê rêyê -rê ya eşqê- dûr nexistin, lêbelê yekî nebaş em ji yarê dûr xistin. Em di vê rê de rawestîyan û em bi leşkerekî piçûk mat bûn. Digel ku ez matkirina xwe bi şahê nadim û ez bi fîl û hespê jî nasekinim, lêbelê wî ez bi leşkerekî piçûk mat kirim.

Di semaya seherî dest bi kes dê îro

Xeyrî şêrîn qedu mewzun herekatê nadim

(Di reqsa berbangê de ma tê dest bidî kesî îro? ji bilî wê yara şêrîn, xwedîya qama şêrîn û xwedîya wan tevgerên bi aheng, ez destê xwe, ji wê pêve nadim tu kesî.)

Di vê malkê de û di gelek malkên din jî de, Mela, qala semaya seherî (reqsa berbangê) kirîye. Tê wateya ku Mela di manewîyatê de xwedî nêrîneke vekirî ye. Yanî ew perdeya manewî ji ber çavên wî rabûye û agahîya wî ji gelek tiştan heye.

Hate destê me di reqsê we digo bil ji melê

Dest bi kes di semaya ku Mela tê nadim

(Yar digot; ew semaya ku Mele tê de ye, ji bilî Melê, ez destê xwe, di reqsa berbangê de, nadim tu kesî.)

Li gorî ku hatîye bihîstin ji Melayê Cizîrî, ev rîwayet; ji gelek zanayên ol jî hatîye bihîstin, ku Melayê Cizîrî li ser vê şi’ra xwe gotîye: “Yê ku bi eşqa min û bi meqamê min, were ser tirba min û vê şi’ra min bibêje, ezê ji tirbê rabim û ezê pê re bitewirînim.”

Zanayên bi tesewufê eleqedar dibêjin, Cemîlê Seyda,* ev pîştî gotinên Melayê Cizîrî bihîstîye, çûye Cizîrê, ser tirba Melayê Cizîrî,  dest bi xwendina qesîda “mihbeta lam û bîyan” kirîye. Bi awazeke pir xweş dengê xwe li qesîdê berdaye.

Li gorî ew kesên ku Cemîlê Seyda ditîne dibêjin; Cemîlê Seyda xwedî eşqeke mezin bû. Dengê wî jî pir xweş bû. Aşiqekî Xweda bû.

Cemîlê Seyda dema dest bi qesîda xwe kirîye, digotin:

Melayê Cizîrî bi qasî nîv qamê ji mezelê xwe rabûye û bi Cemîlê Seyda re qesîde tewirandîye. Ji Cemîlê Seyda hatîye bihîstin digot: “Ji tirsa Xweda û ji heybeta Mela êdî min qesîde temam nekir. Ez ji ser tirba Mela veqetîyam.”

Li gorî Mele Ebdulqudus lawê Cemîlê Seyda digot: “Ez jî çûm ser tirba Melayê Cizîrî û min xwest mîna bavê xwe, wê qesîdê bibêjim û Mela bibînim. Min dest pêkir û min heya dawî qesîdê jî timam kir. Lê min tu kes nedî. Êdî min wê demê fam kir ku ez mîna bavê xwe ne aşiq im. ∂

* Cemîlê Seyda: Lawê Seydayê Mihemed Hadîyê Licî ye. Seydayê Mihemed Hadî, alimekî mezin bû. Şa’irekî kurd e. Xwedî dîwana helbesta ye.

Di dema serhildana Şêx Seîd de ji ber hêzên dewletê xwe dabû alî û çûbû dewleta Surîyê. Pîştî demeke dirêj vegerîyaye welêt. Di dema vegerandina wî û hevalên wî de, hêzên dewletê pêhesîyane û ketine şopa wan. Li gorî tê zanîn heya gundê Sînanîyê (gundê ku di navbera Batman û Bismilê de ye) hatine şopandin. Li gundê Sînanîyê, Cemîlê Seyda, ji neçarî, ew û hevalên xwe di nava zadê genim de xwe veşartine. Leşkeran agir bi genim xistîne û dora zadê genim jî dorpêç kirine. Li wira ew û hevalên xwe çûne ser rehma Xweda.