Lem‘eya hevdeyan

-Noteya Pêncan-

Bedîuzzeman Seîd Nursî

Werger: Alî Aktuğ

Di vê noteyê de, ji ber ku fen û medenîyeta Ewrûpa, derecekê di hişê Seîdê Berê de cîh girtibû, Seîdê Nû dema bizava/hereketa fikrî de gerîya, fen û medenîyeta Ewrûpa di wê gera bi dil de, bû wek nexweşîya dil û bû sebebê gellek tengahîyan, bi mecbûrî, Seîdê Nû hişê xwe daweşand û xwest wê felsefeya zêde û medenîyeta pûç bavêje, qene hisên nefsanî ya di rihe xwe de, li baskê Ewrûpa de şehdebûnê didin bisekinîne, bi şexsê manewîya Ewrûpa re, ev hevpeyvîna ji serîkî ve kurt û ji serîkî ve dirêj, bi mecbûrî pêk anî.

Bila xelet neyê fêhmkirin, Ewrûpa dudu ne:

Yek: Ez ne ji wê Ewrûpaya ku bi feyza ji dînê heqîqîyê Îsewî û ji Îslamîyetê sitandîye re û sen’etê ji jîyana civakî re û fenên ji rastîyê re û edaletê re xizmetkar in û teqîb dike.

Ber’eks, ez ji wê Ewrûpaya duyem a xirab re dibêjim; a ku bi tarîtîya felsefeya tabiî, nebaşîyên medenîyetê, başî zen dike û mirovahîyê dajo ser sefahet/bêhişî û delaletê/bêdînîyê. Bi vî şiklî:

Wî çaxî di wê gera ruhî de, başîyên medenîyetê û zanistên bi fayde ne tê de, li hemberî şexsê manewîya Ewrûpaya ku felsefeya beredayî û bêkêr; û medenîyeta sefîh û muzir bi destê xwe digre, min jê re gotibû:

Tu zanibî ey Ewrûpaya duyem! Te bi destê xwe yê rastê felsefeke çirûk û jirêbûyî û bi destê xwe yê çepê medenîyeteka muzir û sefîh girtîye û tu dibêjî; “dilşadîya mirovahîyê bi van herdukan e.” Ev herdu destên te bişkên û ev herdu dîyarîyen te yên pîs, serê te bixwin.

Ey ruhê bêbext ê ku kufr û kufranê bela dikî! Gelo mirovekî him di ruhê xwe de, him di wicdana xwe de, him di hişê xwe de, him di dilê xwe de,  musîbetên dijwar hatibin serê wî û ketibe ezêb, bi bedena xwe bi şiklekî xûyayî di nav xeml û serwetek xapînok de bimîne, ma kêfxweşîya wî mimkûn dibe? Ma meriv dikare jê re bêje ew dilşad e?

Gelo ma tu nabînî ji ber ku mirov ji karekî piçûk bêhêvî dibe û gava hevîyên wî bi sebeb meqsedeke wehmî qut dibin û bi karekî bêqîmet ve xeyalên wî wunda dibin, xweşxîyalên wî lê dibine agir, rewşên şirîn wî tengezar dikin, dunya jê re teng dibe, dibe zindan. Îcar ji vî mirovê bêçare re yê ku ji ber bêyomîya te di quncikên kûranîya dilê xwe de û di xîmê/derûnîya ruhê xwe de, derba delaletê xwarîye û ji alîye wê delaletê ve hemû hevîyên wî qut bûne û ji ber vê derbê êş lê derketibin, gelo tu kîjan dilxweşîyê jê re temîn dikî? Însanekî ku bedena wî di ceneteka derewîn û fanî de be û ruhê wî di ezabê cehenemê de be, gelo merivê karibê jê re bêje ew kamrane? Vaye, te mirovên bêçare awha ji rê derxist. Di ceneteka derewîn de, ezabê cehenemê didî wan.

Ey nefsa emmare ya mirovahîyê! Li vê temsîlê binêre û bibîne ku tu mirovahîyê bi kû ve dajo: Meselen, li pêşîya me du rê hene, em di yekê re diçin, em dibînin serê her gavekê, mirovekî bêtaqet ê bêçare li wir e, zordar êrîş dikin li ser mala wî, dest li ser tiştên wî dideynin û kolika wî xira dikin. Carna jî birîndar dikin. Di şiklekî welê de ye ku li wê rewşa wî ya belengaz, ezman digrî. Tu li kûderê dinêrî, rewş li ser vî miqamî diçe. Ji ber ku dengên di wê rêyê de tên bihîstin, teqûreqa zalima ye, girî û hawara mezlûma ye, şîneka giştî, ewê rêyê girtîye. Ji ber ku însan bi însanetîya xwe, bi êşên mirovên din jî diêşê, dikeve nav xem û kederên bêhesab. Hal ev e, ji ber ku wijdan nikare evqasî êş hilgire, ewê ku di wê rêyê de diçe, ji du tiştan, mecbûrê yekê dibe: An dê ji însanîyetê derkeve û bi hovtîyeka welê bigire û dilekî welê hilgire, ku ji bo silametîya wî hemî kes herin helaketê jî, dê wî neêşîne. An jî yê pêwîstîyên hiş û dil betal ke.

Ey Ewrûpaya bi sefahet û delaletê xirabbûyî û ji dînê Îsewî dûr ketî! Weke deccal bi dehaya xwe ya bi yek çavekî, te ev rewşa cehenemî, xelatê/dîyarîyê ruhê mirov kir. Paşê te fahm kir ku ev nexweşîyeka welê bêderman e, însan ji alayê illîyîn/dereceya herî bilind davêje esfelê safilîn/binê binî, dadixe binîya heywanên herî bedbext. Li hemberî evê nexweşîyê, dermanê ku te dîtîye, leyîstokên cazib û hest û hewesên xewar û tevzok; û fantezîyên te yên ku muweqeten hîsê betal dikin. Ev dermanê te, serê te bixwe û dê bixwe jî.

Vaye rêya ku te li mirovahîyê vekirîye û kamranîya ku te daye, dişibe vê misalê.

Rêya duyema ku Qur’an’a Hekîm bi hidayeta xwe dîyarîyê mirovahîyê kirîye. Wisa ye:

Em dibînin di her menzîla wê rêyê de û li her cih û di her bajarê wê de, leşkerên baş yên mîrekî adil, li her derê hene û digerin. Carna bi emrê wî mîrî, hin ji wan leşkeran, terxîs dikin. Çek û hespên wan û hin lazimîyên ku mîr daye wan, ji wan distînin û teskereya îznê didin wan. Çendî ew leşkerên ku tên terxîskirin, ji ber ku ew çek û hespên hevaltîya wan kiribûn, gava ji wan tê standin, hebekî xemgîn dibin. Lêbelê bi rastî ew bi terxîsê dilgeş dibin û ji ber ku diçin zîyareta mîr û divegerin paytexta padişah û padişah zîyaret dikin, gelekî memnun dibin. Carna me’mûrê terxîsê liqayî leşkerekî ecemî tên... Leşker wan nas nake. Dibêjinê “Çeka xwe teslîm bike”. Leşker dibêje:

-Ez leşkerê padîşah im, ez di xizmeta wî de me. Paşî ezê biçim cem wî. Hûn çi ne? Heke hûn bi îzn û riza wî hatibin, li ser sera, ser çavan bên. Emrê wî nişanî min bikin; nexwe xwe bidin paş, ji min dûr bikevin. Ger ez bimînim bi tenê û hûn hezar jî bin, ezê bi hewe re şer kim. Ne ji bo nefsa xwe, lewra nefsa min, ne ya min e; ya mîrê min e. Bereqs nefs û çeka bi min re, emanetê xwedîyê min e. Ji bo mihafeza emanet û himayeya heysîyeta mîrê xwe û parastina îzzeta wî, ez serî ji hewe re danaynim.

Vaye ev rewş, ji hezaran yek mînakeka di wê rêya duyema ku sebebê kêfxweşî û kamranîyê ye. Rewşên dî tu bide berhev. Li her derê sefera wê rêya duyem de, bi navê jidayîkbûyînê, civîn û sewqîyateka leşkerî ya bi kêfxweşî û şahî heye, bi navê mirinê, bi kêfxweşî û mûzikê, terxîseka leşkerî xwîya dike.

Eve Qur’an’a Hekîm, ev rê dîyarîyê mirovahîyê kirîye. Kî evê dîyarîyê tam qebûl bike, awha li ser rêya ku biçe kamranîya herdu dinyayan diçe. Ne bi tiştên çûyî dilxem dibe û ne jî ji tiştên werin ditirse.

Ey Ewrûpaya duyem a xirab! Hinek ji esasên te yên pûç û bê bingeh evin ku: tu dibêjî; ji melayketên mezin heta bi masîyên piçûk, her zindî xwedîyê nefsa xwe ye û ji bo şexsê xwe dişixule û ji bo lezzeta xwe dixebite. Heqekî wî yê jîyanê heye. Xaya xîreta wî, armanca daxwazîya wî, jîyan û temînkirina jîyanê ye. Bi distûra keremê ya arîhevkirinê/teawunê ya Xaliqê Kerîm ku di kaînatê de, bi awayekî herî qenc tê xuyan; nebat bi hewara heywanan ve, heywan bi arîkarîya însanan ve dibazin û çirûskên evê qanûna giştî a dilovîn û keremkar, te wek pevçûn zen kirîye û bi awayekî ehmeqî biryar daye ku “jîyan pevçûn e”.

Gelo cîlweyek ji wê destûra arîkirinê ya ku zerreyên xwarinê ya bi vîneka pir zêde, ji bo têrbûna hucreyên bedena mirovan dibazin, çawa pevçûne? Çawa lihevxistin e? Belkî/bereks ew hewar û bazdan, arîkirineka bi emrê Rebbekî Kerîm e.

Hem esaseka te ya pûç: Tu dibêjî “her tişt xwedîyê nefsa xwe ye”. Delîleka qet’î ya ku ti tişt ne xwedîyê nefsa xwe ye, ev e; di nav sebeban de, yê herî xwedî şeref û yê di hidama bijartinê de vîyana/îradeya wî ferehtir, însan e. Hal ev e ku di nav kirinên mirov de, yê bi bijartina wî ve girêdayî, weke fikirîn û gotin û xwarinê, ji sed para, tenê yek pareke bi guman/şik, di bin daîra vîyana wî de ye. Halê kesê ji sed parî, ne xwedîyê parek kirinên xwe yê eşkere be, çawa tê gotin xwedîyê nefsa xwe ye? Hale yê xwedîyê şerefeka herî pir û bi îradeyeka/vîneka herî fereh, evqas destê wî ji teserruf û xwedî derketinê hatibe girêdan, ew kesê bêje “ew heywan û bêruhên dî, xwedîyê xwe ne”, îspat dike ku ew bi xwe, ji heywana heywantir û ji bêruhan bêruhtir û bêhiştir e.

Ya ku te tavêje evê şaşîyê û dixe nav evê tehlukê, hişê te yê bi yek çavekî ye. Yanî ew jîrbûna te ya xarîqe û bêyom e. Te bi wî hişê xwe yê kor, Rebbê xwe yê ku Xaliqê her tiştî ye, jibîr kir, te îsnadê tabîateka mevhum kir, te eser û senetên Wî, dan sebeban, Te malê wî Xaliqî, li wan taxutên ku îlahên batil in, belav kir. Di vê hidamê de û di nêrîna fikra te de, pêwîst e, her tişta ruhber/biruh û her însanek, bi tena serê xwe, li hemberî dijminên bêhesap liberxwe bide û jibo destxistina ihtîyacên xwe yê bêdawî bixebite û mecbûr dimîne bi hêzeka weke misqalekî, bi îradeyeke weke mûyekî, bi hişê weka çîkeka/birûskeka zû dibore, bi jîyaneka weke çirûskeka/gurîkî zû divemire, bi temenekî/umrekî ku qasî yek deqekî zû derbas dibe, li hember dijminen bêhesap berxwe bide. Hal ev e ku sermaya wî ruhberê bêçare, ji hezar xwastekan, têra yek xwastekek wî nake. Dema dikeve nav musîbetekê, ji sebebên ker û kor pê ve, ji tu dera, derman nabîne. Dibe û ayîne sirra 1

Hişê te yê tarî, roja mirovahîyê vegerandîye şevê. Tu ji bo wê şeva tarî û bêhnteng û reş germ bikî, te bi lempeyên derewîn û bihurok, rohnî kir. Ew lempe bi kêfxweşî li rûyê însanan nabişirin. Bereks, tinazê xwe bi wan kesên bêhişê ku di rewşa dilşewata ku mirov tê de ye, dikin û kêf û henekên xwe pê tînin. Di nerîna şagirtê te de, her tişta ruhber, musîbetzedeyên di bin êrîşa zaliman de ye. Dinya warê şîneka giştî ye. Dengê li dinyayê de, qêrînên ji êş û mirinê ye. Şagirtê te yê ku dersa tam ji te digre, fîr’ewnek e. Lêbelê fîr’ewnekî welê zelîl e ku ji tiştê herî bêqîmet re ibadetê dike û her tiştê bi menfîet ji xwe re rebb hesab dike. Hem şagirtê te serhişk e/bi rik e. Lê serhişkekî/rikoyeki welê miskîn e, ji bo piçek lezzet, zîlleteka bêhed qebûl dike. Rezîltîyek/hizektîyek welê nîşan dide, qasî ku bo piçek menfieta xwe, lingê şeytên maç dike.

Hem zorbe ye/kotek e. Lê ji ber ku di qelbê xwe de piştgirekî nabîne, kotekekê di eslê xwe de, xwefiroşê xayet zeîf e. Xaya xîreta wî şagirtî, tatmînkirina xwestinên nefsê û ew hîlekarekî di bin perda xîret û fedakarîyê de, li menfieta şexsê xwe digere û ji bo têrkirina çavbirçîtî û quretîya xwe dixebite. Ji nefsa xwe pê ve, jidil qe ji tu kesî hes nake.

Lêbelê şagirtekî Qur’an’ê yê xalis û tam evdek e. Lê mexluqê herî mezintir re jî tenezulî îbadetê nake. Û bendeyekî welê ezîz e ku feydeka mezin a weke cennetê nake armanca ubûdîyeta xwe. Hem helîm û selîmekî di nerma xwe de ye. Lê rûnermekî xwedî xîretek mezin e ku ji xeynî Fatirê Zulcelal pê ve, bê îzna wî serê xwe liber kesî xwehr nake. Hem feqîr e. Lê bi wê xelata xwedîyê wî yê Kerîm jê re amade/berhev kirîye, feqîrekî bê hewce ye. Hem zeîf e. Lê ji ber ku pişta xwe daye wê quwweta bêdawî a mîrê xwe, zeîfekî biquwwet e. Qur’ana ku ji şagirtekî xwe yê heqîqî re bihişta ebedî nake armanc, ê çawa evê dinya pûç û betal bike meqsed? Ahve fêm bike ka çawa xîreta herdu şagirtan ji hev cuda ye.

Hem tu dikarî xîret û fedakarîya şagirtê felsefeya nexweş û Qur’ana hekîm bi vê bide berhev. Bi vî awayî;

Şagirtê felsefê jibo nefsa xwe, ji ber birayê xwe direve û li dijî wî dozê vedike. Lê şagirtê Qur’anê hemû evdên salihê li erd û asumana, ji xwe re weke bira hesap dike û bi awayekî dilxwazî, ji wan re dua dike. Û bi kamranîya wan kêfxweş dibe û di rihê xwe de bi wan re têkilîkî zêde hes dike. Hem tiştên herî mezin ên weke erş û rojê, me’mûrê serfiru û bendeyên weke xwe, bendeyên hesap dike.

Hem bilindi û ferehîya rihên herdu şagirtan bi vê bibe berhev:

Qur’an bilindî û ferehîyekê welê dide ruhê şagirtê xwe ji dêla not û neh libên tizba, zerreyên not û neh alemên ku cilweyên not û neh navên Xwedê ne, weke libên tizba didê dest şagirtê xwe û dibêjê wirdên xwe bi van bixwînin.

Vaye ji tilmizên Qur’anê ên weke Şahê Geylanî, Rufaî, Şazelî dema wirdên xwe dixwînin, guh bide wan, binêre! Di destên xwe de silsileya zerra, dilopên baranê, jimara nefesa mexlûqetan girtine û bi wan wirdên xwe dixwînin. Xwedê Teala zikr û tesbîh dikin.

Vaye perwerdeyîya Qur’ana Mu’cizul Beyan binêre: Çawa ev mirovê piçûkê ku bi kedereka piçûk û bi xemeka hindik, gêj dibe û xwe winda dike û mexlûb û têkçûyê mîkrobekî piçûk dibe, bi terbîya Qur’anê çiqas bilind dibe. Û çawa letaifên wî fereh dibin ku hemû hebûnên evê dinyaya terikî, ji tesbîha wirdên xwe re, hindik dibîne. Û cennetê, ji zikr û wirdên xwe re kêm dibînê û ji alîyê din ve, nefsa xwe ji heywaneka piçûk a Cenabê Heq mestir nabîne. Di nava îzzeteka bêpaşî de, tewazuke bêdawî kom dike. Li gora vê tu karî bidî berhev ka şagirtên felsefê çiqas bêqimet û pest in.

Vaye rastîyên ku felsefeya kurmîya Ewrûpa bi dehaya xwe ya biçavekî xelet dîtî; hîdayeta Qur’anê ya li herdu dinya dinêre, bi herdu çavên xwe yên rohnîyên xeybbîn, herdu aleman dibîne, jibo mirovahîyê bi herdu destên xwe îşaretê kamranîya herdu dinya dike, dibêje:

Ey mirov! Nefs û malê di destên te de, ne milkê te ne, belki/bereks emanetê te ne. Xwedîyê wî milkî, Rehîmekî Kerîm ê ku her tiştî dizane û bi her tiştî dikare. Ew dixwaze ku milkê xwe yê li cem te, ji te bikire. Dê ji bo te biparêze û winda nebe. Pişt re, dê fîyetekî girîng bide te.Tu leşkerekî xwedîerk î û karmend î. Bi navê wî bixebite û li ser hesabê wî bişuxule. Ew e ku tiştên tu bi wan hewcedar î, ji te re weke rizq rêdikê û te ji tiştên taqeta te der, diparêze.

Amanc û encama evê jîyana te, xuyangehîya nav û şe’nên Wî Xwedê Teala ne. Dema mûsibetek hate serê te, bêje:  2

“Yanî, ez di xizmeta xwedîyê xwe de, me. Ey mûsibet! Heke tu bi îzn û riza wî hatibe; merheba, tu bixêr hatî. Lewra helbet emê rojekê vegerin ba Wî û emê biçine hizûra Wî û em Wî dixwazin. Madem bivê nevê, dê her rojekê, me ji barê jîyanê azadke, haydê ey mûsibet! Bila ew terhîs û ew azadkirin, bi destê te be, ez razî me. Heke emir dabe te û xwestîye min di parastina emanet û xwedî derketina wezîfa xwe de biceribîne, lê navê ez teslîmê te bibim; heta ji min bê, heta ez pê emin nebim, emanetê Xwedayê xwe, teslîm nakimê.”

Vaye ji hezaran, li yek nimûneyeka dereceya dersa ku dehaya felsefê û hidayeta Qur’anê didin, binêre.

Belê rastîya rewşa herdu alîyan, weke ku hatî behskirin e. Lêbelê di hîdayet û dalaletê de, derecên mirovan cuda ne. Mertebên xefletê jî pir in. Herkes di her mertebê de, evê rastîyê bi temamî seh nake. Lewra xeflet heskirinê betal dike. Û vî zemanî, bi dereceka welê his betal kirîye ku, ehlê medenîyetê êşa evê elema kûr hes nake. Lêbelê ji zêdebûna haya ji zanînê û hişyarkirina mirinê ya ku rojê sîh hezar cenazeya didê nîşan, ew perdeya xew û xefletê diqete. Hezar nifir û qeda bi wan bê ewên ku bi taxut û fenên tabiîyê ecnebîyan/bîyanîyan, diçin ser dalaletê û korekor wan teqlîd dikin û li pey wan diçin!

Ey ciwanên! Teqlîdkirina Firengan nekin karê xwe! Piştî evqas te’dayî û dijminahîya ku Ewrûpîyan li we kir, gelo bi çi eqlî hûn sefahet û fikrên wan yên batil teqlîd dikin. Nexêr. Nexêr. Ewên bi sefihane/bi bêhişî teqlîd dikin, ne ku li pey wan diçin, bereks tevlî wan dibin û xwe û birayên xwe îdam dikin. Hay jê hebin, heta hûn, bi bêexlaqî li pey wan biçin, hûn di doza xiretê de vira dikin! Lewra hûn bi vê lipeywaçûna xwe ya bi vî awayî, milletê xwe piçûk dixin û pê tinaz dikin! 3

Têbinî

1- “Duaya kafiran ji delaletê pêvtir bi kêra tu tiştî nayê.” (Sûretê Ra’d: 14)

2-“Em evdên Xwedê ne û emê disa herin cem wi.” (Sûretê Beqere: 156)

3 “Xwedê me û hewe bibê ser rêya rast.”