Hikayeta mirovê exlaqbilind û zahidîtîyê de şexsîyetekî mînak:

Zembîlfroş

Xweşmêr

Ey dil werin dîsan bi coş

Carek ji caran mey binoş

Bikin qiseta Zembîlfroş

Da seh bikin hikayetê

Di wêjeya klasîk a Kurdî de destan, çîrok, fabl û hikayatên (mesnewî, qesîde…) hikemî gelek in. Armanca van şaxan hemû jî civakî ne û van edebyatnasan xwestîye ku civaka Kurd bête perwerdekirin û mirovên xwedanaqil hem dinya û hem axîreta xwe bi hêsanî nas û qezenc bikin. Hikayeta Zembîlfroş de jî, a ku bûye mijara me, em vêrewşê dibinîn. Zembîlfroş, bûye sembola şexsên exlaqbilind ê ku li ber nefsa xwe serî natewînin û nakevin heramîyê. Bi vê hikayetê mirov hem jî exlaqê para xwe sûdê digire û hem li, ji rewşa Zembîlfroş li ber evîn û evîndarîyê xemgîn û dilkul dibe. Ev hikayet ji zargotinî derketîye û tesîreke berfireh li ser edebyatnasan kirîye û bûye payxam (îlham) ji bo dengbêj, muzîsyen û wêjevanan. Yekemîn li nav peyvên ş'irbêj û edebîyatnasê mezin Mele Ahmedê Batê ketîye li nav edebîyata Kurdî. Bi saya dengbêjên hunermend li nav Kurdan de belav û geş bûye û hatîye heta îro.

Zembîlfroş; mirovê ku dest ji dinyayê berdayî, sembola evîna xemgîn, şervan û qehremanê nefsa xwe û di rêya axîretê de sofî û zahidekî bêhempa… Xatûn; bi can û dil, dilberdayîya Zembîlfroş, jinemîra bêbext û bêmixab, di dilê xwe de evîndareka çardehsalî… welat; dilê Kurdistanê, navenda mezopotamyayê, bingeha dîrok û geşbûna çanda Kurd û Kurdistanê, paytexta dugela Mervanîyan: Farqîn… dem û wext; dilfîroz û dilşadî, jîyana ku bê kul û dert derbasdibûyî, serdesta aşitîxwezan û mirovhezan.

Mirovên ku Xwedayê xwe nas bike li bal wî giringîya mal û milk û meqamê tuneye, vana hemî li rêya axîretê de dimezixîne. Nabêje eva ya min e, dibêje ew li bal min e ji wî tiştên li bal mirov rojekê wî terk dikin û diçin. Zembîlfroş jî merivekî wehaye. Kurê mîrê Mezrabotane, bin destê babê wî de gelek eşîr û herêm hene, bi dewlemendî jîyana xwe didomîne. Lêbelê evqas heyinî dilê Zembîlfroş xweş nake, dizane û bawerî anîye ku axîret heye wê hesabê hemû tiştan ji wî bête pirskirin. Pir caran ji vê rewşê dikeve ramanên kûr û nakokî.

Zarokatî û xortanîya wî di nav xweşî û asandinê de derbas bibû. Yekane hatibû mezinkirin, bedewê dilê dayika xwe bû. Hemû kesên derdora wî hezjêdikirin. Bi hevalan, rojên xwe bi nêçirvanîyê ve derbas dikir. Dayika dilxemgîn û bêmiraz dizanî ew lawikê egît dê rojekê ji ber çavên wê wenda bibe. Ne dixwest lawê wê gelek biçite nêçirê, ji bo wî, vê rêyê de xeter gelek bûn. Ne dikarîya bi wî û hesnedikir dilê wî jî bişikîne. Dema tenê bimaya bixefî hêstir ji çavan dibarandin, ji wî zêdetir tiştek ji destê wê nedihat. Zembîlfroş hatibû ber zewicandinê û dayika wî jê re qîza mîrekî Botanê xwestibû, bi rojan daweta wî hatibû kirin. Sal derbas bibûn û Zembîlfroş bibû xweyê du zarokan. Bi derbasbûna salan, ji xort û bedewîya xwe tiştek wenda nekiribû.

Zembîlfroş lawkê rewal bû

Bi kilfet û ehl û eyal bû

Husnekî Usif li bal bû

Heq rizaqê qismetê 

Zembîlfroş, dîsa rojekê bi tirs û bi lerz kete rêya bidawî û çû nêçîrê. Di gel hevalê xwe kete nava dehl û rêlan û refek pezkovî dîtin bi têkoşînî, xezalek bi tîran kuştin, barê xwe kirin, li hespên xwe siwar bûn û berê xwe dane malê. Ew rêya ku her dem tê re diçû dihat, li ser wê rêyê goristanek hebû; lêbelê bala Zembîlfroş nekişandibû heta wê rojê. Goristanek û mezelek; li ser axê hestî û serhestîyê mirovekî bala xortê delal kişan. Pir te'eccub kir û armanca hatina li dinyayê û hebûnê kir û kete ramanekî kûr… mirin, taya mirinê, xelasbûna jîyanê, jan, jana dil, bêkesî, tenêtî û ji hemû tiştan veqetîn…wekî şerîtekî flîman li ber çavên wî derbas bûn. Nedizanî mirin çîye, ew peyva, bilerzok neketibû ferhenga jîyana wî. Îro halekî nû li wî peyda bibû, ronahîyek li nav gulzerîya dilê wî de peyda bibû. Îro bi heqîqeta mirinê re rast hatibû. Jîyan û mirin, bêjeyên herî dûr û nêzîkê hev. Heqîqet  mirin bû, yên mayî hemû li ber çavan wenda dibûn û derewîn bûn. Mirinê tu cudatî nedixiste nava însanan de; feqîr, belengaz, dewlemend… hemû bi mirinê re dibûne yek, wekhevî peydah dibû li nav wan de. Mirin û ji dinyayê malbarkirin, ji dost û yaran veqetandin anî bîr û bawerîya xwe û dilê wî kul bû, melûl bû. Ew dîtin bûne ramanên kûr û bêbinî ketine dilê Zembîlfroşê xemgîn. Pir melheze kir û soz da xwe ku jîyana xwe bi mileki rast veguhere. Şoreşgerîyek li nav dilê Zembîlfroş peyda bû, qey te digot ew mirov çûye û yekî mayî ketîye şûna wî. Destên xwe ji mal, milk û karên dinyayê berda û zahidîtî ji xwe re kirî, xwe teslîmê rêya Rebbê xwe kir. Tobe kir û bû tobedarekî exlaqbilind û nefspiçûk.

 Qewîn ew lawê feqîr bû

 Dayme Xwedê de bîr bû

 Pêşê Xweda jêr bû

 Ew bi dest hebûse'netê

Zembîlfroş, şevekê bixefî mala xwe bar dike û welatê xwe terk dike diçe cîyekî dûr. Memleketê ku Zembîlfroş çûbûyê wî de debara mirovan selik çêkirin bû. Ew jî bi kêfî, çêkirina wan hîn bû. Dest pi çêkirina selik û zembîlan kir û aborîya xwe pê diqedand.

Şixulê wî selik û tebeq bû

Qîmeta selkan wereq bû

Dayma ew rast heq bû

Pê debîrî kilfetê

Ew bi dest zembîl bi dest

Dibirê bazarê bi qesd

Xwarin nan dihat bi dest

Razî dibû qismetê

 Zembîlfroş, şev û roj zembîlan çêdike û difiroşe. Lawê mîrê jêhatî îro bûye bazirganê selikan; xwestinek wî heye: bi rêya heqîyê de aborîya xwe bi dest bixe, ji ta'et û îbadetan dûr nekeve. Welat bi welat digere, selikên xwe bi erzanî difiroşe. Rêya wî rojekê dikefte Farqînê. Kuçe û kolanên Farqînê bi dengekî zelal û bilind dihejin:

 - Zembîl, selik, selik erzan, zembîlfroş…

Qîz û jin pê re dikevne bazarê û selikan jê dikirin. Jina mîr ji ber dengê Zembîlfroş tête ber pencerê û temaşa wî dike. Xatûn, jîna mîrê Farqînê ye, spehîtahî û delalîya xwe de wekî Zuleyxayê bêhempa bû. Xatûn; yara mîr a dilxemgîn, bêbext, bi zorê hatî zewicandî. Jina mîr bû, lê dilê wê li bal wî nebû. Dema Zembîlfroş dît, dilê wê ketê û bû evîndarê lawikê delal. Bi hênceta zembîl û selikan Zembîlfroş gazî serayê kir û bi helbestî daxwazîyên dilê xwe ji re rêz kir:

Her dema selka ku tîne

Xatûnek jorda dibîne

Bi dil û can dihebîne

Dil kete pêla muhbetê

Muhbetê keç mubtela kir

Sur li carîyan aşkera kir

Lawikî qelbim cuda kir

Min ji eşqa xew ne tê

……………………….

 Xatûn dibê lawê beyanî

 Lew dibem tu bizanî

 Min tu ji bo dilê xwe anî

 Da em bikin misilhetê

 Zembîlfroş, tobedar e, xweyê jin û zarok e, sond xwarîye ku rêya xerabîyê ve neçe. Tobe û soza xwe xerab nake û weha cewaba Xatûnê dide:

 Xatûnê ez tobedar im

 Delalê ez tobedar im

 Zarok birçîne li mal in

 Ji Rebbê jorî nikarim

 Zembîlfroş, teklîfa Xatûnê napejirîne. Xatûn pir diqehire, nikare lawikê delal ji rê biderxîne. Zahidê îbadetnuş, dinêre ku xelasbûn ji destê Xatûnê tuneye, zembîl û selikên xwe li wêderê dihêle û direve û ji wêderê dûr dikeve. Xatûn, çend mirovên xwe bi xefî dişeyne tê pey şopa wî. Cîyê runiştina wî hîn dibin û xeberê didine Xatûnê. Xatûn şevekê bi dizî, diçe konê Zembîlfroş û kul û derdên xwe ji jina wî re beyan dike. Xwe diavêje ber bext û derguşa wê ku şevekê tenê bi Zembîlfroş re derbas bike. Bedelîya wê de jî bê hejmarî zêr û zîvan dê bidete jina Zembîlfroş. Jinik dibîne ku xelasbûn ji destê wê tuneye bê daxwazî, bi dileke kul û şikestî qebûl dike, ji wêderê dûr dikeve.

 Rojê dema ronahî û şewqa xwe ji welatê Farqînê veqetand û bû şev, hemû kesan rêya mala xwe girt. Zembîlfroş jî Zembîl û selikên xwe firotin û berê xwe da malê. Mala xwe da dema, Xatûnê dibîne paşve dizîvire û malê terk dike û diçe bircên kelha Farqînê de xwe berdide jêr. Xatûn jî bê wî naxwaze bije û ew jî li pey wî xwe li wêderê de berdide jêr.

 Zembîlfroş bawerî bi Rebbê xwe anîye û ji roja qîyametê ditirse û li ber daxwazîyên dilê xwe serî natewîne û ji Xwedayê xwe şerm û fedî dike:

 Her wekî şekir di cam î

 Wekî xwarina heram-te'am î

 Bi ser û pîyan li min heram î

 Tirsim ji roja axretê

 Zembîlfroş bi neketina heramîyê û dest ji berdana dewlemendîyê bûye şexsîyetekî mînak. Di hemû olên semavî de bilxasse ola Îslamê de jî têkoşîna di gel nefsê girîng e. Kî di vê rêyê de têkoşînek bi dilî bidomîne û serkeft were bê guman ew kar dike.

 “Xwestinên nefsanî, (bilxasse) hezkirina jin, zarok, bi koman zêr û zîv, hesp, heywan (dewar) û zevîyên meqûlî ji bo  însanan cazip dane nîşandin. Mirov dikare van hemû zewqan dinyayê de bi cîh bîne, lêbelê gehînekên herî baş li bal Xweda ne.” (Al-î Îmran, 14)