'Îda Qurbanê

Mela Muhemmed Bêrkevanî

1- Maneya 'îdê:

d ji koka 'Ewdê tê ku ew bi meneya dubare û vegerîn e. Ya ji ber vê jê re 'îd hatîye gotin. Lewra ew her sal vedigere û dubare dibe. Yan jî ji ber vê ye ku jê re 'îd hatîye gotin. Lewra bi vegerîna wê re keyfxweşî û şahî jî vedigere. Yan jî ji ber vê jê re 'îd hatîye gotin; lewra tê de gelek ni'metên Xwedê Teala li bendeyên wî dibarin.

2- Girîngîya Roja 'Îda          Qurbanê

Xwedê Teala di salekê de ji bo mislimanan du roj kirine 'îd ku yek ji wan roja 'îda remezanê ye û ya din jî roja 'îda qurbanê ye. Li hin deverên Kurdistanê ev roja pîroz wek; “'Îda Hecîyan” jî tê bi navkirin û zanîn.

Xwedê Teala di bara girîngîya wê de di kitêba xwe ya pîroz de wiha dibêje: “Îro, min dînê we, ji we re kamil kir. Min qencîya xwe li ser we timam kir û min ji we re bi olîtî Îslam pejirand.” (Sûretê Maîde:3)

Di bara fezîleta vê ayetê de hatîye ragihandin ku zilamekî cihû hatîye cem 'Umerê kurê Xettab (x.j.r.) jê re gotîye:

– Hey Mezinê bawermendan! Di kitêba we de ayetek heye, hûn wê dixwînin. Heke ew ji bo me civata cihûyan hatibûya şandin me dê ew roj bikira cejn! Hz. 'Umer got:

– Tu behsa kîjan ayetê dikî? Got:

– “Îro, min dînê we ji we re kamil kir, min qencîya xwe li ser we timam kir û min ji we re bi olîtî Îslam pejirand.” Hz. 'Umerî got:

– Sond bi navê Xwedê Teala ye; ez wê roja ku ji Peyxamberê Xwedê Teala (s.e.w.) re hatîye şandin û wê gava ku daketîye jî dizanim. Ew, roja înê, êvara 'erefeyê ji Qasidê Xwedê Teala re hatîye hinartin.” (Îmamên Buxarî û Muslim ragihandine.)

Belê, ji bo hemû mislimanan rojeke ji vê rojê pîroztir û çêtir û qedirbilindtir nîn e.

3- Çend Edebên Roja 'Îdê

a-Yek ji edeb û toreyên 'îdê ye ku mirov xwe bişo, dermanê bêhnxweş li xwe bide û cilên xwe yên nû li xwe bike. Lewra ji Ce'fer kurê Muhemmed hatîye rîwayetkirin ku wî ji bavê xwe û bavê wî jî ji kalê xwe rîwayet kirîye ku Peyxamberê Xwedê Teala (s.e.w.) di her 'îdê de kurkê Hebreyî (Yemenî) lixwe dikir.

Ji Hesenê Sebtî jî hatîye ragihandin ku gotîye; Peyxamberê Xwedê Teala (s.e.w.) di herdu 'îdan de emir li me kir ku; em çêtirîn cilên ku bi dest me bikeve li xwe bikin, em çêtirîn dermanê bêhnxweş yê ku bi dest me bikeve lixwe bidin û em giranbihatirînê ya ku bi dest me bikeve bikin qurban.. (Hakim ragihandîye.)

Îbnu Qeyyîm gotîye: Peyxamberê Xwedê Teala (s.e.w.) xweşiktirîn cilên xwe li xwe dikirin. Cileke wî hebû ku tenê di herdu 'îdan û înê de lixwe dikir..

b- Sunnet e ku însan sibehê zû herin mizgeftê.

c- Di 'îda fitrê de sunnet e ku mirov berî ji mala xwe derkeve here nimêjê tiştekî bixwe. Lêbelê di 'îda qurbanê de sunnet e ku mirov tiştekî nexwe û raweste heta ku ji nimêjê vegere pişt re bixwe.

Enes gotîye: Peyxamber (s.e.w.) di roja ('îda) fitrê de heta çend xurme nexwaribana dernediket û ew jî bi ferkî (sê, yan pênc, yan jî heft û her wiha) dixwarin. (Ahmed û Buxarî ragihandine.)

d- Ji bo nimêjkerî sunnet e ku di rîyekê re bimeşe here nimêjgehê yan jî mizgeftê û di rîyeke din re vegere malê. Lewra ji Cabir (x.j.r.) hatîye ragihandin ku gotîye: Peyxamber (s.e.w.) gava roja 'îdê bûna rîya xwe diguherand.

e- Ji bo îmêm mekroh e ku berî nimêja 'îdê sunnetan bike. Piştî hilatina tavê ew ji dîgerên wî re ne mekroh e.

Delîla wê jî ev e ku ji Îbnu Abbas (x.j.r.) hatîye rîwayetkirin ku Peyxamber (s.e.w.) roja 'îda fitrê derket, du  rekat nimêj (yên 'îdê) kirin, êdî ne berîya wan ne jî piştî wan nimêj kir..

4- Dema Meşrû'îyeta Nimêja 'îdê û Delîla Meşrû'îyeta Wê:

Hin 'aliman gotîye ku nimêja 'îdê di sala yekemîna hicretê de hatîye meşrû'kirin û danîn.. Lêbelê gotina sehîh ev e ku nimêja 'îda remezanê û ya qurbanê jî di sala duyema hicretê de hatîye meşrû'kirin. Yekemîn nimêja ku Peyxamberê Xwedê Teala (s.e.w.) kirî jî nimêja 'îda remezanê ye ku ew jî di sala duyemîna hicretê de ye.

5- Jêdera Meşrû'îyeta Nimêja 'Îdê:

Jêdera nimêja 'îdê ev ayeta pîroz e ku Xwedê Teala xîtabî peyxamberê xwe (s.e.w.) kirîye û jê re wiha gotîye: “(Ya Muhemmed!) Me kewser daye te. Ji bo wê yekê, ji Rebbê xwe re nimêj bike û qurbanê serjêke.” (Sûretê Kewser:2)

'Aliman gotîye; ji “nimêj bike” ya di vê ayetê de mebest nimêja 'îdê ye.

Buxarî û Muslim ji Ebî Se'îdê Xudrî (x.j.r.) ragihandine ku gotîye; “peyxamberê Xwedê Teala (s.e.w.) roja 'îda fitrê û qurbanê derdikete nimêjgehê. Tişta ku pêşî dest pê dikir nimêj bû, pişt re dizîvirî û li pêşberî xelkê bû, xelk jî li ser sefên xwe rûniştîbûn, vêca şîret li wan dikir û ferman li wan dikir. Heke bixwesta komekê biqetîne (ji bo cîhadê bişîne derekê) ew diqetand, yan jî bi (kirina) tiştekî ferman bikira ferman pê dikir û pişt re vedigerîya.”

6- Hukimê Nimêja 'Îdê

Nimêja 'îdê suneteke pir bi xêr e. Lewra peyxamberê Xwedê Teala (s.e.w.) ji roja ku destpêkirî heta wefat kir jî terka wê nekirîye û sihabîyên kîram jî piştî Wî li ser kirina wê dewam kirine.

Ya baş ev e ku; ew bi cema'etî bê kirin. Delîla wê jî ew hedîsa ku berî niha hatî ragihandin e. Lêbelê bi tenê; bêyî cema'etî jî tê kirin.

Peyivber û muxatebê wê jî hemû mukelef û binbar in; çi zilam û çi jin, çi yên li malê û çi yên rêwî bin, çi azad bin û çi jî kole bin.

Belê; nimêja 'îdê suneteke pir xêr e. Ne wacib e. Delîla newacibbûna wê jî ev hedîsa peyxamberê Xwedê Teala (s.e.w.) ye ku dema yekî pirsa nimêja ferz jê kir:

– Di roj û şevê de pênc nimêj hene.”

Got:

– Ji wan pê ve tiştekî din li ser min (ferz) heye?

Got:

– Na! Lê ku tu bi dilê xwe (sunetan) bikî ew heye.” (Buxarî-46 û Muslim-11 ragihandine.)

Delîleke din a newacibbûna wê jî ev hedîsa hanê ye ku; ji Ebî Dawud (1420) hatîye ragihandin: “Allah Teala pênc nimêjên ferz li ser bendeyên xwe nivîsîne/ferz kirine. Kî bi wan were, ji ber ku di bara wan de wan sivik bibîne tiştek ji wan winda neke (yanî ji ber ku qîmet dide wan û wan sivik nabînê tiştekê ji wan winda nake), ji bo wî kesî/ê li cem Allah Teala peymanek heye ku wî/ê bixe cennetê. Lêbelê kesê/a bi wan newe, ji bo wî/ê li cem Allah Teala tu peyman tune ye. Vêca; heke bive dê wî/ê bide ezabê, heke bive jî dê wî/ê bixe cennetê..”

7- Wextê Nimêja 'Îdê:

Wextê nimêja 'îdê bi derketina tavê; bilindbûna wê bi qasî sê metreyan re (45 deqîqe) dest pê dike û heta nîvroyê dewam dike.

Delîla vê jî ev hedîsa hanê ye ku; Buxarî ji Berra (x.j.r.) ragihandîye ku gotîye; min peyxamberê Xwedê Teala (s.e.w.) bihîst xutbe dixwend û wiha got: “Ji vê roja xwe tişta ku pêşî em dê dest pê bikin ew e ku em nimêj bikin..”

Ji xwe m'elûm e ku bi hilatina fecrê dest pê dike û ew dema meşxûlbûna bi nimêja sibehê ye û piştî tav kete nîvê rojê jî dema meşxûlbûna bi nimêja nîvroyê ye. Naxwe navbera her duyan dema nimêja 'îdê ye.

Dema nimêja 'îdê ya ku hatîye tercîhkirin ew e ku gava tav bi qasî rimekê bilind bibe ew were edakirin. Lewra peyxamberê Xwedê Teala (s.e.w.) li ser kirina wê di wê demê de dewam kirîye.

8- Awayê Kirina Nimêja 'Îdê:

Nimêja 'îdê du rekat e. Bi tekbîra teherumê tê destpêkirin, pişt re du'aya vekirinê tê xwendin. Pişt re di  rekata pêşî de mirov dê -'eynî wekî tekbîra teherumê-heft tekbîran bîne, li cem her tekbîranînê dê heta hîzaya milê xwe destê xwe bilind bike û dê di navbera her du tekbîran de jî biqasî xwendina ayeteke ne kurt û ne dirêj navberê bidîyê û sunneteke ku di navbera tekbîran de jî wiha bibêje: “Subhanellahî, wel Hemdulillahî, we la ilahe illellah, wellahu Ekber.” Maneya wê jî ev e: Allah Teala ji hemû kêmasî û îdîayên pûtperestan pak û munezzeh e. Hemd ji Allah Teala re ye. Ji Allah Teala pê ve tu îlah tune ne. Allah Teala ji her tiştî mezintir e.

Piştî xwendina van dû'ayan û dana tekbîran dê E'uzûyê bibêje û fatîheyê bixwîne û pişt re sûretekî yan jî hin ayetan bixwîne. Pişt re gava rabe rekata duduyan berîya dest bi fatîheyê bike dê ji bilî tekbîra veguhezînê pênc tekbîran bîne û mîna ku li jorê jî me gotî navberê bide wan.

Ev tekbîrên zêdeyî adetê sunnet in. Heke wan jibîr bike û dest bi xwendinê bike ew lê diçin û nimêja wî durust e.

Delîla vanên ku derbasbûyîn ev hedîsa hanê ye ku; Nesaî (3/111) û dîgerên wî jî ji 'Umer (x.j.r.) ragihandine ku gotîye: Nimêja 'îda fitrê du rekat e. Nimêja 'îda qurbanê du rekat e. Pişt re jî got ku; li ser zimanê Muhemmed e (s.e.w.) Îcm'e li ser vê pêk hatîye.

Delîleke wê ya din jî ev hedîsa hanê ye ku; 'Emr kurê 'Ewf El Muzenî (x.j.r.) ragihandîye ku peyxamberê Xwedê Teala (s.e.w.) di herdu 'îdan de tekbîr anîne, di ya (rek 'eta) pêşî de berîya xwendinê (ya fatîheyê) heft û di ya dawîyê de jî berîya xwendinê pênc (tekbîr anîne). (Tirmizî: 536'ê ragihandîye) û gotîye ku ew xweşiktirîn tişt e ku di vê mijarê de ji Peyxamberê Xwedê Teala (s.e.w.) hatîye ragihandin.

9- Xutbe di 'Îdê de

Piştî valabûna ji nimêja 'îdê du xutbe sunnet in. Mirov dikare awayê wan bi kurtî wiha rêz û xulase bike:

a-Berevajî xutbeya înê divê ew piştî nimêja 'îdê bêne xwendin. Bi vî awayî mirov dê peyxamberê Xwedê Teala (s.e.w.) ji xwe re nimûne bigre û Wî bişopîne.

Buxarî û Muslim ji Îbnu 'Umer (x.j.r.) ragihandine ku gotîye; Peyxamber (s.e.w.), Ebû Bekr û 'Umer (x.j.r.) berîya xutbeyê nimêja 'îdê dikirin.

Buxarî ji Îbnu Abbas (x.j.r.) ragihandîye ku gotîye; ez roja ('îdên) fitr û qurbanê bi Peyxamber (s.e.w.) re derketim, nimêj kir û pişt re xutbe xwend. Vêca heke xutbe berîya nimêjê were xwendin jî tu qîmetê wê nîn e.

b-Hemû rukn û sunnetên xutbeya înê divê di xutbeya 'îdê de jî bêne tetbîqkirin. Îmam Şaf'î -Rehma Xwedê Teala lê be- ji 'Ubeydûllah kurê 'Ebdûllah kurê 'Utbe kurê Mes'ûd (x.j.r.) rîwayet kirîye ku gotîye: Sunnet ew e ku; îmam di herdu 'îdan de du xutbeyan bixwîne û bi rûniştinekê navberê bide wan..

c- Sunnet e ku; bi neh tekbîran dest bi xutbeya pêşî bike û bi heft tekbîran jî dest bi ya duduyan bike. Beyheqî ji 'Ubeydûllah ê navbuhurî ragihandîye ku gotîye; sunnet e xutbe (Ya 'îdê) bi neh tekbîrên peyapey were vekirin û ya duduyan jî bi heft tekbîrên peyapey (were vekirin).

10- Nimêja 'Îdê dê li Kûderê Werê kirin?

Nimêja 'îdê hem li mizgeftê hem jî li çolê tê kirin. Ji her du deveran kîjan bêhtir nimêjkeran vehewîne ew çêtir e. Heke herdu dever wekhev nimêjkeran bihewînin hingê mizgeft çêtir e. Lewra ew ji dîgerên din bi rûmettir e. Çimkî misliman bi nimêjkirina tê de xwedan xêra 'îbadetê dibe û bi sekina tê de jî xwedan xêra sekina tê de dibe.

Sedema ku Peyxamber (s.e.w.) li çolê nimêja 'îdê kirîye dibe ku ji ber tengbûna mizgeftê be jî. Lewra ew çax têra hemû nimêjkeran nedikir. Dîsa hatîye zanîn ku nimêja 'îdê ji bo mêr, jin û hemû binbaran bi cema'etî tê kirin.

Heke mizgeft fereh be û bi rehetî têra hemû nimêjkeran tê de hebe ew çax tu me'ne ji çêtirîya çolê re namîne.

11- Qezakirina Nimêja 'Îdê

Ebû 'Umbeyr kurê Enes gotîye; metên min yên ensarî ji sihabîyên Peyxamber (s.e.w.) ji min re axivîne ku gotine: Hîlala şewalê li ser me kufş nehat û bi rojîgirtin li me bû sibeh, di dawîya rojê de karwanek hate bal me û li cem Peyxamber (s.e.w.) şehde dan ku wan duhî hîlal dîtîye. Vêca Peyxamber (s.e.w.) emir li wan kirîye ku; iftara xwe bikin û sibehê jî derkevin 'îda xwe. Ahmed, Nesaî û Îbnu Maceh bi senedeke sehîh ew rîwayet kirine.

Di vê hedîsê de ji bo wan kesên ku dibêjin: Gava nimêja 'îdê ya bi cema'etî bi sedem uzrekê ji uzran li kesekî/ê here ew dê sibehê derkeve û nimêja xwe ya 'îdê bike, delîl heye..

12- Tekbîranîn di 'Îdê de

Tekbîranîn -ji bo dîgerê hacîyan- bi çûnavaya tavê ya herdu şevên 'îdên fitr û qurbanê re bi dengekî bilind sunnet e. Hem di malan, rîyan, mizgeft û kolanan de heta îmam ji bo nimêja 'îdê tekbîra xwe ya teherumê bîne, çêdibe.

Delîla wê jî ev ayeta hanê ye: “Ji bo hûn Allah Teala ji ber ku we anîye rê, mezin bidêrin û da ku hûn spasîya Wî bikin.” (Sûretê Beqere: 185). Ev yek di bara tekbîrên 'îda remezanê de ye û ya qurbanê jî li ser wê hatîye qîyaskirin..

Pişt re ji bo hecî û dîgerên wan jî piştî hemû nimêjan sunnet e ku tekbîran bînin; ji sibeha roja 'erefeyê dest pê bikin heta 'esra dawîya rojên teşrîqê ku ew sê roj piştî 'îda qurbanê ne.

Lêbelê di 'îda fitrê de tekbîranîn piştî nimêjan ne sunnet e. Belkî; piştî ku îmamî tekbîra teherumê ya nimêja 'îdê anî istihbabîya wan jî qut dibe..

Delîla van tevan jî lipeyçûna Peyxamber (s.e.w.) û ya ku sihabeyên kîram li serê dewam kirîye -Xwedê Teala ji wan razî be- Ji 'Elî û 'Emmar -Xwedê Teala ji herduyan jî razî be- hatîye ragihandin ku: Peyxamber (s.e.w.) ji nimêja sipêdeyê ya roja 'erefeyê ve tekbîr dida û ji nimêja 'esra dawîya rojên teşrîqê ve ew qut dikirin. (Hakim ragihandîye: 1/299) Gotîye: Ev hedîseke senedsehîh e.

Îbnu 'Umer (x.j.r.) di qubbeya xwe ya li Mînayê de tekbîr didan û ehlê mizgeftê ew dibihîstin û wan jî pê re tekbîr didan û ehlê kolanan jî tekbîr didan heta ku Mîna ji tekbîran dihejîya.

Îbnu 'Umer (x.j.r.) di wan rojan de li Mînayê, di piştî nimêjan de, li ser cilika xwe, di mala xwe ya ji kejê hatî çêkirin de, li dîwana xwe û di cihê meşa xwe de jî di wan hemû rojan de tekbîr didan.. (Buxarî di Beşa Her du 'îdan/ mijara tekbîr di rojên Mînayê de ragihandîye).

13- Raweya Tekbîrê ya ku Çêtir Hatîye dîtin:

“Allahu Ekber, Allahu Ekber, Allahu Ekber, Lailahe illellah, Allahu Ekber, We lillahil hemd.”

Me'neya wan ev e: Allah Teala ji her tiştî mezintir e. Allah Teala ji her tiştî mezintir e. Allah Teala ji her tiştî mezintir e. Ji Allah Teala pê ve tu îlahê bi heqîyê tune ne. Allah Teala ji her tiştî mezintir e. Hemd ji bo Allah Teala ye.

14- Di 'Îdan de Leystik, Keyf, Stran û Xwarin

Leystika mubah, şahîyên neguneh û strana xweşik ev ji sembolên dîn in ku Xwedê Teala ew di roja 'îdê de danîne. Ew ji bedenê re perwerde ne, ji nefsê re werziş û spor in.

Enes (x.j.r.) gotîye: Peyxamber (s.e.w.) hate Medîneyê, ji wan (Medîneyîyan) re du roj hebûn; di wan de dileyistin. Vêca ji wan re wiha got: “Allah Teala di şûna herduyan de duyên ji wan çêtir dane we ku roja Fitr û Qurbanê ne.” Nesaî û Îbnu Hibban bi senedeke sehîh rîwayet kirine.

Hz. 'Aîşe (x.j.r.) gotîye: Hebeşî di rojeke cejnê (ya wan bû) de li cem Peyxamber (s.e.w.) dileyistin, vêca min jî ji ser milê Wî (s.e.w.) ve li wan temaşe kir. Wî (s.e.w.) ji min re milê xwe nizm kir û min jî ji ser milê Wî (s.e.w.) ve li wan dimeyzand, heta ez têr bûm, pişt re ez vegerîyam. (Ahmed, Buxarî û Muslim ragihandine.)

Dîsa ji Hz. 'Aîşe (x.j.r.) ragihandine ku gotîye: Di rojeke cejnê de Ebû Bekir hate bal me, du keçik li bal me bûn, roja “Bû'asê” di bîr tanîn. Ew rojeke welê ye ku tê de serkêşên Ews û Xezrecîyan hatibûne kuştin. Vêca Ebû Bekir wiha got: Hey 'evdên Xwedê Teala, ma zirneya şeytên ha! Ew (peyva xwe) sê caran dubare kir (yanî çi karê zirneya şeytên li cem mala peyxamberê Xwedê Teala heye). Vêca Peyxamber (s.e.w.) got: “Hey Ebû Bekir! Ji her milletekî re cejnek heye. Îro jî 'îda me ye.”

Hafiz di berhema xwe ya bi navê “Feth”ê de gotîye û Îbnu Sirac jî ji rîya Ebî Zîyad ji 'Urwe, ji Hz. 'Aîşe (x.j.r.) rîwayet kirîye ku wê rojê Peyxamber (s.e.w.) gotîye: “Bila cihûyên Medîneyê bizanin ku di dînê me de ferehî heye; ez bi oleke pak û guhbihîz hatime şandin.”

Li cem Ahmed û Muslim jî ji Nubeyşe hatîye rîwayetkirin ku Peyxamber (s.e.w.) gotîye: “Rojên teşrîqê (sê rojên piştî cejna qurbanê) rojên xwarin û vexwarinê, bibîranîna Xwedayê Ezîz û Celîl in.”

Ji wan hedîsên buhurîn tevan tê fehmkirin ku di roja cejnê de keyf û henek, leystik û şahî, xwarin û vexwarin û kilam û stran tev mubah in. Bi şertê ku însan bêemrîya Xwedê Teala nekin û ew karên wan jî di tixûbê helalîyê de bimînin. Divê ji wan hedîsên buhurî neyê fehmkirin ku însan dikare here malên xerîb; bi destê jinan bigre/bihejîne. Yan jî rûyê jin û qîzan maç bike. Lewra ew tev derveyî îslamê û toreyên me yên millî ne.

15- Pîrozkirina Cejnê Li Hevûdu

Ji Cubeyr kurê Nufeyr hatîye ragihandin, gotîye: Dema roja 'Îdê sihabîyên peyxamberê Xwedê Teala (s.e.w.) çav li hev diketin hinan ji wan ji hinan re digot: “Xwedê Teala ji min û ji te qebûl bike” û bi vî awayî cejna hevûdu pîroz dikirin. Hafiz gotîye ku isnada wê baş e..

16- Qurban/Gorî

Pênasîya Qurbanê:

Qurban yan jî gorî, nav e ji bo wan hêştir, dewar û pezan ku bi armanca nêzîkbûnê ya bi bal Xwedê Teala ve di roja 'îda qurbanê û her sê rojên teşrîqê de têne gurandin/serjêkirin.

Meşrû'îyeta Qurbanê:

Xwedê Teala bi vê ayeta pîroz: “(Ya Muhemmed!) Me kewser daye te. Ji bo wê yekê, ji Rebbê xwe re nimêj bike û qurbanê serjêke. Bi rastîyê ku encama wî qutbûyîye; ew kes e ku te eybdar dike.” (Sûretê Kewser: 1,2,3) meşrû'îyet daye qurbanê.

Xwedê Teala bi vê ayeta pîroz jî: “Me, deveh jî ji bo we kirîye ji nîşanên (şerî'eta) Allah Teala. Di wan de ji bo we feyde heye. Naxwe gava ew, li ser lingên xwe rawestîyan, li ser wan (navê) Allah Teala bi bîr bînin (û wan serjê bikin) gava ku bi ser kêleka xwe ve ketin erdê, êdî (ji bo ku canê wan derketîye) hem hûn ji wan bixwin (ger hûn bivên) hem jî bi xizanên ku hewcedarîya xwe dibêje û yê ku nabêje jî bidin xwarin.” (Sûretê Hecc: 36) rewatî daye gorî/ qurbanê.

Sabit bûye ku Peyxamber (s.e.w.) qurban serjê kirîye û mislimanan jî qurban serjê kirine û li serê îcm'a wan çêbûye.

Dîroka Qurbanê:

Dîroka qurbanê pir kevn e ku dighîje heta Hz. Îbrahîm -'Eleyhî Selam- Li gorî ku Qur'ana Pîroz ragihandîye; Hz. Îbrahîm ('es) ji Xwedê Teala dixwaze ku weledekî salih bide wî. Vêca dû'aya wî tê qebûlkirin û Rebbê 'alemê kurekî qencîkar bexşî wî dike. Qiseya wî wiha ye de ji kerema xwe bixwînin:

Xewna Îbrahîm

Piştî demekê Hz. Îbrahîm vegerîya Mekkehê.. Rastî Îsmaîl û rastî Hacerê hat, çav li wan ket.. Hz. Îbrahîm bi kurê xwe Îsmaîl pir dilşad û keyfxweş bû.. Îsmaîl zarokekî piçûk bû, diçû, dileyist û bi bavê xwe re derdiket. Hz. Îbrahîm pir ji Îsmaîlî hez dikir.. Vêca şevekê, Hz. Îbrahîm di xewna xwe de dît ku wa ye ew Îsmaîlî dike qurban..

Bêguman Hz.Îbrahîm peyxamberekî rast bû, xewna wî jî xewneke rast bû.. Hz. Îbrahîm dostê Xwedê Teala bû.. Belê Îsma'îl bînahîya çavê bavê xwe bû, sebr û hedana bavê xwe bû, “Çi gava ku gihîşt wî çaxê ku bi bavê xwe re bigere.” (Sûretê s-Saffat: 102) Ew çax Hz. Îbrahîm xwest wî emrê ku Xwedê Teala di xewnê de li wî kirî bi cih bîne. Vêca Hz. Îbrahîmî ji Îsmaîl re wiha got:

“Kurê min, min di xewnê de dîtîye ku min tu serjê dikirî, vêca tu çi dibêjî?!.” (Sûretê Saffat: 102). Belê min di xewna xwe de dît ku min tu dikirî qurban de ka binêre tu çi munasib dibînî?” Hz. Îsmaîl jî wiha bersiva bavê xwe da û jê re Got:

“Bavê min, fermana ku li te hatîye kirin, wê bike. Înşaallah tu dê min ji xweragiran bibînî..” (Sûretê Saffat: 102).

Hz. Îbrahîmî Îsmaîl bi xwe re bir û rahişt kêrekê jî.. Çi dema ku Îbrahîm giha Mînayê, û “Çi gava her du (ji emrê Xwedê Teala re) teslîm bûn, ew li ser enîya wî gêr kir.” (Sûretê Saffat: 103) Îsma'îl xwe li ser erdê gêr kir.. Îbrahîm jî xwest wî serjêke û bike qurban..

Vêca kêr danî ser gorîya Îsmaîl.. Lêbelê Xwedê Teala dixwest bibîne ka dostê wî dê fermana wî bi cih bîne, yan na?. Gelo ew dê zehftir ji Xwedê Teala hez bike, yan jî dê zehftir ji kurê xwe hez bike?. Îbrahîm bi serfirazî di imtîhana xwe de bi serket..

Vêca Xwedê Teala Cibraîl bi beranekî ji yê cennetê re şand û wiha gazî Îbrahîm kir:

“Ya Îbrahîm! Te xewna xwe rast dêrîya. Em dê qencîkarên rast û durust wiha xelat bikin. Lewra ev, bi rastî, imtîhaneke giran û eşkere ye.” (Sûretê Saffat: 104, 105, 106) Belê, vî beranî bike qurban û Îsmaîlî neke qurban..

Xwedê Teala ji karê Îbrahîm hez kir, ji loma emir li mislimanan kirîye ku di Îda Hecîyan de qurbanan serjêkin.. Ji loma Xwedê Teala dibêje: “Me, di şûna kurê wî de qurbanekî mezin daye wî.. Me di nava yên ku hê tên de jî (senaya rind) ji wî re hiştîye. Silav li Îbrahîm be!. Em dê qencîkarên rast û durust wiha xelat bikin. Lewra ew, ji bendeyên me yên bawermend bû.” (Sûretê Saffat: 107,108, 109, 110, 111).

Fezîleta Qurbanê:

Ji Hz. 'Aîşe (x.j.r.) hatîye ragihandin ku Peyxamber -Sellellahu 'eleyhî we selem- gotîye: “Ademîyekî/însanekî di roja qurbanê de karekî ku ji rêhtina xwînê bêhtir bi bal Xwedê Teala ve hezkirî be, nekirîye. Ew (qurban) roja qîyametê bi sitirh/quloçên xwe, mû, kej/hirîyên xwe û simên xwe re tê. Ew xwîn (a qurbanê) berî bikeve erdê ew li cem Xwedê Teala zû tê qebûlkirin. Naxwe pê nefsa xwe pak bikin.” (Tirmizî ragihandîye.) 

Hukimê Qurbanê/Gorîyê

Gorî/qurban sunneteke pir xêr e. Ji bo kesê ku jê tê mekroh e ku terka wê bike. Delîla vê jî hedîsa Enes e; Buxarî û Muslim jê ragihandine ku Peyxamber (s.e.w.) du beranên reşespî û bi sitirh kirine qurban, ew bi destê xwe serjê kirin, navê xwe got û tekbîr anî.

Lêbelê Îmam Malik gotîye ku qurban wacib e. Îmam Ebû Henîfe jî gotîye ku qurban li ser kesê ku li mala xwe ye û destfereh e; ewê ku heta sal bi serê de diqulibe dewlemend dimîne, wacib e.

Lêbelê îdîaya wacibbûna qurbanê bi nessa hedîsa şerîf hatîye redkirin: “Qurban li ser min hatîye nivîsîn/wacibkirin û li ser we ne wacib e.” (Darequtnî raguihandîye.)

Muslim ji Ummu Selemeyê ragihandîye ku Peyxamber (s.e.w.) gotîye: “Gava we hîlala Zil-Hicceyê dît û yek ji we bixwaze qurbanê bide bila ji kej/hirî û simên wê rawestê.” Yanî bil kej û hirîya wê qurbanê nequsîne û simên /neynokên wê jêneke. Di hedîsê de ev hevoka: “Yek ji we bixwaze qurbanê bide” derbas bû ku delîleke pir xurt e, nîşan dide ku qurban sunnet e, ne wacib e.

Qurban Kengî Wacib Dibe?

Qurban tenê bi du tiştan wacib dibe:

a- Ku yek wê li xwe nezir bike. Lewra Peyxamber (s.e.w.) gotîye: “Kî li xwe nezir bike ku; dê bi ya Xwedê Teala bike bila bi ya Wî bike.” Heta ew ê ku li xwe nezirkirî bimre jî di tişta ku berî mirina xwe teyînkirî de caiz e; ji ber wî ve yekî din nezira wî bîne cih..

b- Yan jî yek bibêje: Ev (sewal) ya Xwedê Teala ye. Yan jî bibêje ku ev qurban e. Heta Îmam Malik gotîye ku yek sewalekî bi nîyeta qurbanê bikirre qurban li ser wî wacib dibe.

Hikmeta Qurbanê

Xwedê Teala qurban ji mislimanan re meşrû' û rewa kirîye da ku qurbandana Hz. Îbrahîm - 'eleyhî selam- werê saxkirin û dîsa ji bo ku di roja cejnê de li ser feqîr û jaran destferehî pêk were. Lewra Peyxamber (s.e.w.) gotîye: “Ew, bes rojên xwarin û vexwarin û zikrên (bibîranîna) Xwedê Teala ne.” Yanî ew ne rojên kar û xebatê ne.

Naxwe bila zengîn qurbanê bidin û li jar û belengazan belav bikin da ku ew xizan jî îstîraheta xwe bikin û hinekê bêhna xwe vekin û zanibin ku para wan jî di malê dewlemendan de heye û ew tev dost û birayên hev in.

Ev yek jî nîşan dide ku çiqasî paşîya vê ummeta îslamê bi pêşîya wê ve girêdayîye, dîsa nîşan dide ku çiqas îslam qîmetê dide desthevgirî û palpiştîya civakî û ji bo rakirina jarîtî û xizanîyê rê û rêbazên curecur bi kar anîne.

Qurban Ji Çi Dibe?

Qurban tenê ji deveh û dewar û pez dibe, ji dîgerên din nabe. Delîla wê jî ev e ku Xwedê Teala gotîye: “Me, ji her umetê re serjêkirina qurbanê pêwîst kirîye. Da ku li ser wan heywanên terşan (deveh, dewar, pez) ên ku wek rizq daye wan navê Allah Tealayî bi bîr bînin ” (Sûretê Hecc: 34).

Peza mêşin a ku dibe qurban divê salek timam kiribe û ketibe sala duduyan. Lêbelê hin aliman gotîye ku ji pezê mêşinîya ku nîv sal jî kiribe dibe qurban. Ji pezê çûrik a ku dibe qurban divê du sal timam kiribe û ketibe sala sisêyan. Lêbelê hin aliman gotîye ku ji pezê çûrik a ku salek jî kiribe dibe qurban. Ji devehan a ku dibe qurban divê pênc sal timam kiribe û ketibe sala şeşan. Ji dewêr jî ya ku dibe qurban divê du sal timam kiribe û ketibe sala sisêyan. Di van her sê cinsê heywanan de hîç ferq nake; çi nêr, çi mê qurban her ji wan çêdibe..

Delîla wan ên ku buhurîn jî ev hedîsa şerîf e: Muslim ji Cabir rîwayet kirîye ku Peyxamber (s.e.w.) gotîye: “Ji mussineyê pê ve serjê nekin, heke ew ji we re zor bê ceze'eyê (kavirê) ji mêşinê serjêkin.” Musinne ji devehan ew e ku; pênc sal kirîye, ji dewêr ew e ku; du sal kirîye, ji mêşinan ew e ku; salek yan jî nîvsal kirîye û ji çûrikan ew e ku; salek kirîye. Divê em vê jî bidin zanîn ku; heywanê xesandî jî bi kêrî qurbanê tê, yê/ya bêquloç û yê/ya quloçşikestî jî.. Lêbelê yê/ya guhjêkirî, ya dûvjêkirî bi kêrî qurbanê nayê.. Lêbelê heke ji xulqîyeta xwe ve bêdûv yan jî bêguhan be, bi kêrî qurbanê tê..

Nuqteyeke girîng jî ev e ku ji Îbnu Abbas hatîye rîwayetkirin ku; qurban bi rêhtina xwînê çendî ji mirîşkekê be jî hasil dibe!

Sewalên Ku Bi Kêrî Qurbanê Nayên

Şerteke qurbanê jî ev e ku; divê ji kêmasî û eyban dûr be. Naxwe qurban ji sewalê eybdar nabe. Wek nimûne:

a-Nexweşa ku nexweşîya wê eşkere ye.

b-Kora ku korîya wê eşkere ye.

c-Kuleka ku kulekîya wê eşkere ye.

d-Ew a ku ji bêhêzî mixê wê çûye û nayê pakkirin.

Dema Serjêkirinê

Şerteke qurbanê jî ev e ku; divê piştî derketina tavê ya roja 'îdê werê serjêkirin û divê di ser derketina tavê re jî bi qasî ku mirov nimêja 'îdê eda bike, dem derbas bibe. Piştî ku ev şert bi cih hat, di roja 'îdê û her sê rojên teşrîqê de çi demê bixwaze; çi roj be, çi şev be dikare qurbana xwe serjê bike.

Delîla wê ev hedîsa hanê ye; ji Berra (x.j.r.) hatîye rîwayetkirin ku Peyxamber (s.e.w.) gotîye: “Tişta ku di vê roja xwe de em dê pêşî dest pê bikin ev e ku; em dê nimêjê bikin, pişt re em dê vegerin û qurbanê xwe serjêkin.. Kî vê bike wî sunneta me anîye cih, kî berîya wê (nimêjê) qurbanê serjêke ew bes goştek e ji ehlê xwe re pêşkêş kirîye, di tu tiştî de ne ji 'îbadetê ye.”

Buxarî û Muslim rîwayet kirine ku Peyxamber (s.e.w.) gotîye: “Kî berî nimêjê, qurbanê serjêke ew bes ji xwe re serjê dike, kî piştî nimêjê û xutbeyê serjêke wî îbadetê xwe timam kirîye û sunneta mislimanan anîye cih..”

Qurbaneke Tenê ji Ber Malbatekê ve Dibe

Gava mirovek qurbanekê bide, ew ji ber wî û ji ber malbata wî ve dibe. Di heyama se'adetê de yekî ji sehabîyan -Xwedê Teala ji wan razî be- ji ber xwe ve û ji ber malbata xwe ve bizinek dikir qurban. Naxwe qurban sunneteke kîfayet e..

Di Qurbanê de Hevparî Dibe

Di qurbanê de hevparî jî dibe. Heke qurban deveh yan jî dewar be. Heke hemû hevpar qesda qurbanê û xwe nêzîkkirina bi bal Xwedê Teala ve bikin dewar ji ber heft kesan ve dibe û deveh jî ji ber heft kesan ve dibe.

Lewra ji Cabir hatîye rîwayetkirin ku gotîye: “Me bi Peyxamber (s.e.w.) re li Hudeybîyeyê deveh ji ber heft kesan ve û çêlek jî ji ber heft kesan ve kire qurban.” (Muslim, Ebû Dawud û Tirmizî ragihandine.)

Belavkirina Goştê Qurbanê

Mirovê ku qurbanê dide sunnet e ku ji qurbana xwe hinekê bixwe , hinekê ji xwedîyên xwe re bike hedîye û hinekê jî bi xêra xwe bide feqîran.. Lêbelê heke qurbana nezirê be ew çax mirov nikare ji qurbana xwe tiştekî bixwe. Lewra Peyxamber (s.e.w.) gotîye: “Bixwin, bidin xwarin û hilînin.”

Aliman gotîye ku ya baş ev e ku; mirov sêyeka (1/3) qurbanê bixwe, sêyeka (1/3) wê bide jaran û sêyeka wê ji xwe re li malê hilîne. Mirov dikare qurbanê biguhêze welatekî din jî. Lêbelê mirov nikare goştê qurbanê yan jî 'îyarê wê bifiroşe. Mirov nikare ji goştê qurbanê hinekî wek heqdest bide qessêb jî.

Yê Ku Qurbanê Dide Bila Bi Xwe Serjêke

Ji bo kesê ku rind zanibe serjêkirinê sunnet e ku ew bi xwe qurbana xwe serjê bike. Li cem serjêkirinê ev pênc tiştên hanê pir musteheb in:

a- Gotina Bismillahîyê.

b- Dana Selewatan Li ser Peyxamberî.

c- Dana berê heywanê bi rexê qibleyê ve.

d- Tekbîranîn.

e- Dû'akirin ji bo qebûlbûna wê.

Bila yê ku qurbanê dide wiha bibêje: Bismillah, Allahu Ekber. Xwedayê min! Bila navê xwe bibêje û bibêje ku ev ji ber filankesî ve ye. Lewra Peyxamber (s.e.w.) beranek serjê kirîye û gotîye: “Bismillah, Allahu Ekber. Xwedayê min! Ev ji ber min û ji ber ummeta min yên ku qurban nedane ve ye.” (Ebû Dawud û Tirmizî ragihandine.)

Lêbelê heke yê ku qurbanê dide baş nizanibe serjêkirinê ew çax baş e ku hazirî ser gurandinê bibe. Lewra Peyxamber (s.e.w.) ji Fatime re gotîye: “Rabe, here ser qurbana xwe. Lewra li cem dilopa xwîna wê ya pêşî hemû gunehên ku te kirine dê ji te re bêne efûkirin û bibêje: Bêguman nimêja min û qurbana min, saxîya min û mirina min ji bo Allah Xwedayê alemê ne. Ji Wî re tu hevpar tune ne, ez bi vê hatime emirkirin û ez pêşîyê mislimanan im.” Vêca ji sehabîyan yekî got: Ya Resûlellah! Gelo ev ji bo te û ehlê mala te tenê re ye? Yan ji bo hemû mislimanan e? Peyxamber (s.e.w.) got: “Na! Ji bo hemû mislimanan e.”

Xwedê Teala me di bara dînê xwe bike zana, jîyaneke li gorî dînê xwe bike qismetê me û bi îman û îslamê me bibe hizûra xwe, şefaeta hebîbê xwe bike para me û di dawîyê de me bi cenneta xwe şad bike. Amîn! Hemd her jê re be.

Ji bo agahîyên hîn bêhtir ji kerema xwe li van jêderên jêrîn meyzînin! n

Jêder:

1- Dr: Mustefa Elxin. Dr: Mustefa Elbexa, el-Fiqhul Menhecî 'Ela Mezhebil Îmamiş-Şafi'î, cildê 1. r. 222- 237.

2- Seyyid Sabiq, Fiqhus-Sunnet, cildê 1. r. 277-285.

3- Ellame: Teqîyuddîn Ebî Zekerîya, Kîfayetul Exyar fî hilli Xayetil Ixtîsar, cildê 1. r. 184- 187; cildê 2. r. 629- 637.

4- Şerefeddîn Yehya, En-newewî, Minhac, r.: 95- 97. 561-564.

5- Xelîfe Yûsuf, Irşadul Îbad min 'Ewamil mu'minîn, r:126- 130, 220-225.