Nameyên bo Lamia Xanimê

Cemil Meriç

Ji tirkî: Ayhan Geverî

Ez di Her Jinê de Te Gerîyam1

5ê Çirîya Pêşîn 1966

Spêdeyek biharê, spêdeyek şox, şox lêbelê dijmin. Girnijînên wê tu dê bêjî gefa diken. Şoxe-spêdeyek biharê. Dilşadî, jîyana jiderveyî mewsîman. Mewsîm, wek cûcikên ber bi meçhulê ve diçin, dê te ji dûr ve silav bikin û dê derbas bibin.

Ez ji Enqerê qey bi veqetîn cuda bûm. Tekereyan xewnên min pêpes dikirin. Ez ji Enqerê qey bi veqetîn cuda bûm. Li Enqerê tu hebûy. Enqere, ew şehrê ku ez û tu mil di mil lê digerîyan. Enqere şehrê te, şehrê me herduyan. Rûpelek sipspî bû Enqere. Di wî şarî de paqij an jî qirêj çi bîranînên min nebûn. Me li wê rûpela sipspî helbesta xweştirîn ya jîyana xwe nivîsî. Enqere bo min çi nebû. Tu bûy ya ew welatê xeyalan afirandî. Qey ez diçûme xurbetê, wisa vegerîyame hêlîn û mala xwe. Hatina min ya ewil bo Stenbolê tête bîra min. Bi hêvîyên fethê ve tijî bûm. Ber bi xezayekê ve dibezîm: li ser lêvên min tênîtîya meçhûlê yanî tênîtîya te. Em di navbera heşt rojan de di eynî rêyan de derbas bibûn 41ê de. Û trênê em dibirine heyatê. Qeder rejîsorekî xaîn, min tu ancax di 41ê de nasîy, divê 42ê de min nasîba.

Di eynî şehrî de du însan dijîyan. Du însanên ji bo hev hatine afirandin. Û muzderîb bûn û tenê bûn û çav li rê bûn. Dişêyan Romeo û Julîyetê muhteşemtir, bi rêkûpêktir, xweş û geştir bijîn. Di eynî şehrî de du însan dijîyan. Rex bi rex bûn. Rex bi rex lê ji êkûdu bêxeber. Qeder bi hîlehîl dikenî. Muheqeq we hîlehîlên wê bihîstine. Lê guhên min kerr bûn. Belkî nêrînên min di zulfên wê de, di dêm û hinarokên wê de wek perperokekê bi tirsokî gerîyane. Wek perperokek tirsoke û gêj. Bêyî dîtinê.

Di her jinê de ez tenê li te gerîyam, di hindekan de zulfên te hebûn, di hindekan de ten û bedena te, di hindekan de parçeya kenîya te. Hemû nivîsandinên min de'wetek bû, lêgerîyanek bû. Ber bi te koşe û himbêzek vebûyî bû her kitêba min. Gava min ders didan ez bo te diaxiftim. Ya ku min hez jê dikir tu bûy, di her jina ku min jê re digot ez hez ji te dikim. Û tu li çi cîhan nebûyî.

Gava min gotîye te cehennema min, beheşta min, te bersiv dabû: Danteyê min. Beatrîçeya min, Beatrîçeyê Dante afirand. “Komedya” qesîdeya şukranekê, qesîdeya heyranî û wecdekê. Pir westîyayî û şeqî me, Beatrîçeya min. Neku li sedsal û esran, lê dixwazim gazî te bikim. Min çi bi şohret û ebedîyetê? Dixwazim hemû tiştên ku min nivîsî û ên ez dê binivîsim tenê tu bixwînî. Ez dixwazim, bi hemû îlhamên xwe ve, bi hemû xewn û wecdên xwe ve tenê te bistirêm û terennum bikim, stranên xwe tenê bo te dixwazim bibêjim. Piştî min tu nas kirî hemû însan li ber çavên min piçûk bûne. Hemû dengan kirêt dibînim. Qey hemû jinik ji sac û teneke, ji texte û ji axê ne.

Di çar roj û çar şevan de ez maceraya mirovahîyê ya bi Adem ve destpêkirî, jîyam. Di te de hemû jin hebûn. Hewwa bûy, Meryem bûyî, Messalîna bûyî. Û dengê te wek daristanên Hindê bi çîveçîvan ve tijî bû. Min sal li ser xwe havêtin wek lîbasên peritîyî. 18 salî bûm. 18 salî bûyî. Ez qêrîyame zeman: “derbas nebe, raweste” û zeman bi îhtiram li ber derê me rawesta: di çar roj û çar şevan de me 4000 roj, 4000 şev derbas kirin. Bi êş û janên wan ve, bi ta û lerizîn û zilletên wan ve 4000 roj, 4000 şev.

Şevê dî denget ji keştîyek xerqbûyî dihat: S.O.S., S.O.S.. û wekî gûrî û alewekê tijî nava min dibû. Wek gazîya mirinê bi xof û sam bû. Xof û lezîz. Piştî min tu nas kirî min cazîbeya sîrenan fêm kir. Di tarîyan de te digot “were”, bêyî ku kesek te bibîne “were”. Çima? Ez wek Wîllê Kal nafikirim. Vîyana min, gunehê min nîne, rûmeta min. Lamîam, bila dengêt neşibe dengê askek birîndar. Bila bi hêvî û bi piştrastî cirûskan vede.2

Lîllîputan Gulîver zincîr kirine. Û salan porê Samson kur kirîye. Gulîver bi yek gijgijînê ve ew zincîr parçe parçe kirin. Û Samson, pê dihese ku êdî milên wî ji berê çêtir û bihêztir in. Gumanên xwe li ser xwe bavêje, êşên xwe bikuje û bi hêvî raweste. Em bimirin dibêjî. Eger em nejîn em bimirin. Xwe neberde bêhêvîyê, tu hêz û quweta min, tu dilşadî û kena min, a min girêdete jîyanê.

Ji bo geheştina te ez mecbûr im ji te dûr û cuda bim. Divê bixebitim. Ji bo ku em ligel hev bin me pêwîstî bi pare heye. Tol û heyfa qederê ye ya ji eşqê distîne. Di nava min de kerbek serkêş serî radike. Ez hêj nehatime ser xwe. Serxweş im. Ji te piştrast im, yê te me, bi hêvî, bi îhtîras û îştîyaq yê te me.

Not: Tu ji her mûyê zulfa xwe, ji her girnijîna xwe, ji her xema xwe mesûl î. Ciwan û rind î, ciwan û rind bimîne. Ez jî dikoşim ku ji bo te bikeyf û rewş bim, û bi hêz bim. Divêm layîqê te bim. Divêm layîqê te bimînim. Bi temamî ê te.

***

Dizanim ku Ya Min î

6ê Çirîya Pêşîn 1966

“Û şev wekî kiçe-deryayekê bû. Bi stranan destpê kir stêr bi stêr; kef bi kef. Geh mîna bayê çolê bi şewat, geh mislê şeva çolê hênik. Kîjan beste dişêtin ligel musîkîya gotinê, li gel fusûna gotinê hespê xwe bibezînît. Kelîme per û bal e, kelîme bûse û ramûsan.

Û şevê wekî kiçe-deryayekê destpê kir. Çavên harîqulade hebûn şevê. Û zulfên wê wek himbêzek agirî, û li ser lêvên wê îksîrek ku hemû birînan dicebirîne, bîranînên hemû zilletan jibîr dibe... Çima Ûlîs, çima dostên Ûlîs ber bi kiçe-deryayan nabezin. Jîyan jî mêjîyê me dikurisîne, dilê me dikurisîne. Hem jî wek pîrejinek mirdar, bêhelbest û bêstran. Ûlîs ber bi sîrenan nebezîye, ber bi Penelopê ku ji bo koma destgirtîyan cîlwekarê wek dêhlikan, bezîye.

Û şevê wek te destpê kir. Kefa destên te di kefa destên min de fêkîyek zêr bû min xewna wê didît, fêkîyê ebedîyetê. Kotre bûn kefa destên te di kefa destên min de, kotreyên ku xeyala min bo iqlîmek dûr perwaz didan. Di wê gavê de mirin jî hindî jîyanê xweş bû.

Û şev wek kiçe-deryayekê xilas bû. Jinişkê ve di asoya min de roj avabû. Stêrkên min şikestin şibhê fenerên ji cam. Divê min qedeha qederê pêşkêşkirî bi destên xwe yên har neşikandiba...”

Ew parçeyek ji nameyek kevin. Ji vegerîyana Antakyayê hatîye nivîsîn. Wisa diqede: “Niha li derazînga beheştê me. Ji kendalan bayek ter dihê...”

Paşî xewnek muhteşem a çar roj û çar şevan kêşay, û dîsa tenêtî. Şevê dî bêhna tewekûlê ji dengê te dihat, teslîmîyet jê difurî. Te qey xwe berdabû nava nivînên hîrebûnê ên ji hirîya pembûyîn. Antakya warê însanên piçûk, îştahên piçûk û gunehên piçûk. Tu hêj jî li wê heyama rezîl de yî. Heyamek serxweşker û pîtker û sersemker. Bi hemû levîsên xwe ve Sodom.

Li derve baran hûr hûr dibarî. Dîsa şoxe-spêdeyek biharê. Çend ta çend ya min î? Di xwîna min, di serê min de heyî. Dengê te têra min naket. Ez te bi temamî û bi tevahî dixwazim, bi goşt û îskelet û xewnên te ve. Û bi tenê ya min. Ez xesîsîya mazîya te dikim. Xesîsîya halê te dikim. Xwe rehet hîskirina te min hema har diket. Eger fêm bikey ha were fêm bike lê ez fêm nakem. Da ku êşan nekêşî ez dê xwe deme kevilkirin, lêbelê hizra derheq cudahîya me ya ku te xemgîn naket, te birîndar naket min dîn diket. Ligel wê jixwe dizanim ku îmkana wê nîne. Dizanim ku ya min î, tenê ya min, ebedîyen ya min. Bi herfên xwe yên agirîn, lêvên min mohra xwe bi lêvên te, tenê min bi tenê te û ruha min bi ruha te daye. Vê mohrê ancax mirin dikare jêbibe. Dizanim ku muzderîb î. Çirîya Pêşîn, Çirîya Paşîn, Kanûna Pêşîn, Kanûna Paşîn... Ka ez dê heta hingî bijîm? Wahaya min. Dîsa têhnî me, ji berê pirtir têhnî. Belkî serkêşî û îsyana uzwîyetê ye ev, îsyanekî dijwar.

Ser ta qedem bi ramûsan...

***

Stendhal û “Li ser Eşqê”

7ê Çirîya Pêşîn 1966

Dîsa şoxe-spêdeyek biharê. Û dîsa nînî. Êvarî denget bi hêvîyê diperpitî. Bi weîd û peyman ve tijî bû. Dibêjî tenê me. Ma heke li gel min nebî, ma bi hevra nebin tenêbûn ya herî çêtir e. Tenêtî bi sed destan ji qehra xelkê çêtir e.

Rast e, bi gotina te ye. Divê em metîn bin. Ev, bi nêrîna ewil wek izdirabek sun'î ye. Ma çawa bit jî dê bihêy, her çawa jî bit em yên hevûdu ne. Lê ji bo te êş nekêşan, bo min wekî îxanetekê têt.  Ji bo min wekî kefareta dilgeşî û seadetê ye qey. Jibîrkirin û tesellî, mezintirîn îxanet e qey. Jixwe ev tengasî zêde nakêşît, hêrs û sinîr ji polayê jî bin dê sist bibin. Û dê li ser xwe ber bi warê xwe ve bikêşît. Xwe bikêşît? Dizanî ligel yar û cananê xew nahê. Eşq perwerdehî dixwaze, bi qelbê me bi uzwîyeta me ve perwerde dibe. Eşq bi sotinê ve yekbûna du wucûdan e.

Min Saint-Sîmon dîsa li ber çavan re derbas kir. Lê min qet nevêt. Min ji te cuda diket. Jixwe kitabek li gor te jî nîne. Lêbelê ez dixwazim tenê bo te binivîsim, dixwazim tenê bo te biafirînim. Nefretê ji ereqê dikim. Ereq û şerab bi te xweş e. Nefretê ji biharê dikem. Bihar bi te xweş e bi te muhteşem e.

Dizanî ku frenên min xurt in. Dikarim nişkê ve hestên xwe ên ber meçhûlê ve perwaz didin, daêxime erdê. Lê çima? Tu dê bibêjî ji bo xebatê. Her eynî de'wa rezîl. Ji me re pare lazim e. Li ser lêvên min her dem strana Tamara ya ku te ji bo tiranekirinê digot. Di tilîyên min de zulfên te. Û di nava min de bêhna te. Ez nikarim tehemmula çi jinan û çi zelaman bikim. Min ji te çi divêt? Bi temamî tu, bi tevahî te. Paşî, paşî min divêt bimirim. Ev şikayetana kerbên qederê nevekin. Gava însan vegerîya hejdeh salîya xwe, şexsîyeta wî diguhere. Ez pîçekê zeîf bûme. Lêbelê wekî polayê me. Min dest bi jîmnastîkê kir. Gaveke dî ez dê kevime behrê. Ancax pêlên deryayê dikarin enîya min ya dikelijît hênik bikin. Ez dê sibê dest bi kitabekê bikim: “Jin û Sosyalîzm.” Ez dê vê kitabê bo te binivîsim.

Were ligel te Stendhal bixwînin. Navê kitabê: “Li ser Eşqê.” Stendhal nivîskarekî yeman e. Uslûbek tîj heye: têr û geş. Min dixwest ku ez ligel te “Sor û Reş”ê bixwînim. Her wekî hemû kitabên jê hez dikim. Ji nişkê ve Dante hate bîra min. Evîndarên Rîmînî, parçeya rindtirîn ji Cehennemê. Du dildarên ku çîrokek evînî dixwînin û lêvên digehine hev. Wê rojê zêdetir neşîyan bixwînin, dibêje Dante. Paşî dildarên hatine kuştin û du wucûdên bi per ên ku di nava tofana Cehennemê de bi hev re bêrawestan perwaz didin û digerin.

Nizanim ka Madam dö Renal'a “Sor û Reş” çend rengê te dide. Berîya ku min tu nas nedikirî, min gelek hez ji wê dikir. Bi şefqet, ihtiras, guneh û ezabe-wijdana xwe ve jinek mezin. Mezin yanî kamil. Dilê min ji Julien Sorel radibe. Belkî jî hesûdîya wî dikim. Ez hesûdîya hemû zelaman dikim. Evînên Sor û Reş'ê hene. Ev romana ne ji wan romanan e yên ku bi xwendinê ve xilas dibin, ji wan kitaban e ku ên ligel we pêşve diçin. Di her xwendinê de nû, di her xwendinê de kûr, eynî mîna te. Ez dê rojek dî bo te behsa Sor û Reş'ê bikim.

Di Fransaya sedsala dozdehmîn de li ser eşqê hizaran kitab hatine nivîsîn. Lê ji vane tenê sê heb dijîn: yek ji van dîrokvanê mezin Michelet nivîsîye, ya duyê Balzac, ya sêyê jî ya Stendhal e.

Michelet, gava jina wî dimirît li gel keçikek 23 salan ji xwe piçûktir dizewice. Kitab ji serî heta binî neşîdeyek, neşîdeya şukranê. “Fîzyolojîya Izdiwacê” yekemîn kitaba Balzac, ya ku gelekî berrewac. Ev romana derîyên şohretê bo vî romannivîsê ciwan vedike. Realîzmek bêheya. Stendhal, digot ku “berhema min bila tenê sed kes bixwîne bes e.” Di deh salan de tenê hevdeh kesan xwend. Romannivîs radigehîne ku kitaba wî di embara keştîyekê de wekî sefrayekê* dihate bikarînan.

Stendhalê reben. Hema çi jinên jê hez dikir dest neêxistine. Lêbelê bêhisab metresên wî hene. Kitab, muşahedeyên psikologek mezin ê ku dijît, êşan dikêşit, dilê wî tête şikandin, ê ku aşînayê her rûswayîyê ye, tîne ziman. Stendhal di salonan de nivisîye kitab. Pêşîyê çend notên li pişt kaxeza bernameya konserekê, paşî întibayên roj bi roj bi eynî rêkûpêkîyê ve hatine qeydkirin. Li ser kaxezên qumarê, li ser parçeyên kaxezan... Ustad nexwestîye ku hest mîna perperokên tirsok birevin, bi zû ew zewt kirine.

Eşq, ji bo Stendhal nexweşîyek rûhî. Nivîskar hemû sedemên vê nexweşîyê bi rehetîyek mezin diêxe ber çav. Hema bêje em li ber fîzyolojîstekî ne. Lê ligel hemû tiştan kitab her wekî jurnalekê ye. Jurnala mêrikek ramanbîr ê ku dijîtin, ê ku birîndar dibîtin. Stendhal her wekî akademîsyenê ku ji bo berhema wî pêşgotin nivîsî û gotî: “Em di eşqê de ji wehmên ku me afirandî, zewqê distînin” di jîyana xwe ya eşqî de bû qurbanê vê bawerîyê. Li hember jinan zêde dikevte nava xeyalan. Aşiqbûn wek standina bilêtek pîyangoyê. Seadet îkramîya mezin ya vê bilêtê. Li gor Stendhal vîyan, bi hemû hêza xwe ve bizivandina quweta xeyalên me ye. Ser û mêjî, ê eşqê dide berdewamkirin. Jin heye, tenê ten e û tenê gava we dît hûn daxwaz dikin. Çima? Ji ber ku xîtabê bi xeyalê nake. Yekena afirînerê eşqê xeyal e. Du cur muhayyîle hene. Yek wekî birûskê li mirovi dide, bêsebr e, her tiştî di rêya vîyanê de xerc dike û bi zû ji bo bizavê dide ber zorê. Ya dî xeyalperest, destgiran, wefadar e. Di ya yekem de ser, di xizmeta dilî de ye. Serkanîya teorîya Stendhal ya meşhûr, krîstalîzasyon-bîllûrbûnê her ev bû. Bîllûrbûn ew e ku xeyal, wan tiştên ne di yarê de li yarê zêde bike û wê bixemilîne û wê rindtir bike. “Kîjan rindî bête eqlê me em hema bi lez datînine ser yarê.” Ew qirşikên hişk ên havêtine xwêgehên Salzbourgê, piştî demekê wek heweng û ristikek krîstal hatîye derxistin; êdî qirşik berze bûye, çavê însananbiriqandîye. Her rindîya di kaînatê de û em pê hesîyane, li ber me dibe keşfek ku me têxe heyretê. Aaa, dibêjin em, eynî wekî dengê wê, eynî wekî nêrîna wê, eynî wekî kenîya wê. Rojekê bi heyret dibînin ku ji ber krîstalîzasyonê, em bûne aşiqê wê xeyala me bi destê xwe afirandî. Tecrube bêbawerîyê pêk tîne. Her diçe qabilîyeta me ya krîstalîzasyonê kêm dibe. Eşqa duyê eşqek beredayî û pûçbûyî ye. Çi caran heyecanên xwe yên şanzdehsalîyê dîsa neşêt bijît. Hez û xweşîyên eşqê, bi qasê tirsên ku îlham dike mezin dibe. Tirs û hesûdî, vîyan û eşqên dilşad ji bêhntengîyê diparêzin. Şer jî ji wan tiştan ên eşqê perwerde û jînde dikin, hetta ya sereke. Şemdankên ku li serê mirov dikevin her dîsa bêhntengîyê berteref dikin. Di jinê de xeyal jî fireh e. Jina ku li ser gergefê, dikare ji zelamê bihereket çêtir krîstalîzasyonê bike. Jinên besît ji vê qabilîyetê mehrûm in. n

Têbinî:

Têbinîyên amadekarên pirtûka Jurnal:

1 Nameyên bo Lamia Xanimê ên di nava dosyeya Jurnal 2yê de, ji nameyên Cemîl Meriç pêk têt ên ku ji bo Lamia Çataloğlu, ya ku li Antakyayê mamostetîya zimanê Ingilîzî dikir, hatine rêkirin û paşî jê hatine wergirtin û daxilê Jurnalê bûne ku hema hemû jî bi daktîloyê ve hatine nivîsîn. Em nizanin ka hemû name di nava vê dosyayê de mewcûd in an ne, mumkun e ku hindek name li cem Lamia Xanimê jî mabin. Em van nameyan bi navê “Nameyên bo Lamia Xanim'ê” ve diweşînin û her nameyekê jî bi sernivîsekê ve bi nav dikin.

2 Cemil Meriç li Stenbolê dijîtin, Lamia Xanim jî li Antakyayê. Name tên û diçin di navbera wan herdu şehran de, car car jî di navbera wan de derfeta axivtina bi telefonê jî çêdibe. Lê telefonkirin sanahî nîne lewra di mala Cemil Meriç de hêj telefon nîne.

* Sefra, navê giranîya ku li binê keştîyan ve dikin e ku ew tewşa keştîyê pêk tîne. (A. Geverî)

Şu’le-name:

Şu'leyek hilat ji spêdeya hezîranê

Li ber leylan û geşîya gola Wanê

Ey gula Xec û Sîyabend li Sîpanê

Bi xêr hatî cejna dayîk û babanê

Ayhan Geverî

Têbinî: Ev çarîne, ji bo keça Sidîq Gorîcan, hatiye nivîsîn.