Derbarê Pêşbezîya Çîrokan a Nûbiharê de

Roşan Lezgîn

Ez bawer im ji bo tesbîtkirina hêjahîya her tiştî, kêm an zêde, pîvanek peyda dibe. Hinde pîvan hene ku li gorî şert û zurûfên wê demê ne, hinde jî hene ku li gor pêwistîyê ne. Wek mînak, heke yek li çolistaneke bêav mabe, ji tîbûnê êdî li ber candayînê be, di wê kêlîyê de ji bo wî kesî tasek av ji kîloyek zêr hêjatir e. Li vir pîvana hêjabûnê li gor pêwîstîyê ye. Lêbelê hinde tişt hene ku pîvanên wan naguherin, dibe ku her dem heman pîvanên xwe hebin. Wek mînak, di edebîyatê de hêjahîya metnekê li her derê û her dem bi heman pîvanên estetîkî dikare were tesbîtkirin. Di edebîyatê de dibe ku ecibandina kesane jî wek pîvanekê bêye dîtin, lê dê ev nebe pîvaneke muqîm. Hingê çi dema ku em bibêjin ev berhemeke baş e, yan jî em bibêjin ev berhemeke xirab e, divê em vê başî û xirabîyê li gorî pîvanên edebî îzah bikin.

Em hemû dizanin ku şaxên edebîyatê hene; helbest, çîrok, roman, ceribandin… Ji vana, niha mijara me çîrok e. Çîrok, wek formeke edebî di navbera helbest û romanê de ye. Di çîrokê de vegotin ne wekî helbestê gelek sergirtî û bi remz e, lê her wekî vegotina romanê jî ne ewçend bi teferuat û vekirî û dirêj e. Çîrok di qisetkirinê de ne destbelav û îsrafkar e, hîsabê her gotin û hevokê dike. Her wiha, çîrok ne ew forma edebî ye ku qala her tiştî dike, na, tenê teferuatek, kêlîyek an jî fotografek e. Carînan, dibe ku çend fotograf li gorî pêwîstîya gewdeyê metnê û li ser hesabê forma çîrokekê bêne kêleka hev da fotografekî din çêbikin.

Bi gotineke kurt, ew deşta ku romanûs hespê xwe tê de hêdî-hêdî û bi sebir dibezîne, çîroknûs hespê xwe çargavî dibezîne. Û ger şaîr be, helbet tenê li wê roja ku deşt seraser di nav mijê de ye, siwar dibe û bi hîr-hîra dengê hespî re wek brûskê, wek xeyaletek ji ber awirên me dişemite.

Ji bo afirandina edebîyatê ziman tekane malzeme ye. Tenê ziman û ne tiştekî din. Û ziman jî tenê ne peyv in, ku di ferhengekê de ligel wateyên xwe hatibin rêzkirin, na, her ziman sîstemeke bêqusûr e.

Edebîyat, di rastîya xwe de, û berîya her tiştî, biedebkirina zimên e; xweşikkirina/estetîzekirina zimên e. Di edebîyatê de xebitandina zimên hem divê bêqusûr be, hem jî fewqiladet be. Ger ne wisan be, emê çawan metneke edebî û nûçeyeke rojnameyê, yan jî gotarekê ku heman bûyerê qiset dikin, ji hev cihê bikin? Bêguman derbarê cihêtîyên di navbera metneke edebî û needebî de tiştên din ên wekî honandina tevna bûyerê, veşartina peyaman, sazkirina karekter û lehengan jî muhîm in, lê awayê karanîna zimên di serî de ye. Di berhemeke edebî de, bi taybet jî di helbest û çîrokê de, qusûreke piçûk a zimanî dikare bibe sedemê hilweşîna struktura wê berhemê.

Ev tiştên hanê ji bo tesbîtkirina hêjahîya berhemeke edebî pîvan in.

Ji serî de, wek pîvaneke sereke, min ji alîyê zimên ve bala xwe da ser çîrokên ku bo pêşbezîya çîrokan a Nûbiharê hatibûn, da ez karibim ji baştirîn çîrokê ta xirabtirîn çîrokê rêz bikim.

Bêguman ziman jî bi alfabeyê tê nivîsîn, her wiha, her ziman xwedî qaydeyên gramatîk in. Di tesbîtkirina hêjahîya çîrokan de karanîna alfabeyê û rastnivîsîna zimên berîya her tiştî pîvanek ji pîvanan bûn ku ez çîrokan li gor vê pîvanê, wek a baş û ya xirab rêz bikim. Wek mînak, di çîrokên bi navê “Hélîna Zulmé, Em Hînî Bun Mirinê Hînî Nebun Kuştinê, Çîrokên Rastan: Hesenê Dilovan, Pirsgiréka Kevneşopî u Evîn a Zeyneb u Cemîl” de alfabeya kurdî şaş hatîye karanîn, wate, hinde çîroknûsan hê alfabeya kurdî baş nas nekirine.

Dîsan çi dema ku min li zimên nihêrîye bêguman pêşî peyvê û karnanîna wê bala min kişandîye ser xwe. Her wekî ku tê zanîn, kurmancî zimanekî zayendî ye. Peyv, nêr û mê ne. Ji vê çendê divê îzafeyên nêr û mêkîyê rast bêne şuxulandin. Wek mînak, di çîroka “A Baş” de dibêje, “Ew [Wê] roj [rojê] min ê dest bi kar bikira û ze [ez] ê têketama polekî [polekê].” Lê piçek di pey re dibêje “Dema ku ez derbasî polê bûm…” Bala xwe bidinê, li hevoka pêşîyê peyva “pol” her wekî ku nêr be, îzafeya “î” girtîye lê di hevoka dawîyê de wek peyveke mê îzafeya “ê” girtîye.

Ji alîyê çêkirina peyvan ve jî divê edîb gelek hesas bin. Çunke nivîsîn bi xwe berpirsîyarîyeke gelek giran e. Wek mînak, edîbê çîroka “Axa Kalê Hecî” dibêje “ …, tu jî rastîyek î lê mixabin rastîyeke katî yî û zuderbas î.” Hevok bi xwe li gorî rastnivîsînê ve şaş e û wek mentiqa tirkî hatîye sazkirin lê ev peyva “zudebas” balkêştir e. Min bi xwe peyveke bi vî awayî di nêv kurmancî de nebihîstîye. Baş xuya ye ku edîbî ji ber xwe ve vê peyvê di şûna peyva “geçici” a tirkî de çêkirîye. Lê wek pîneyekî bêfesal xwe dide dest ku, bê hela pencên hizirîna mentiqa tirkî çawan sîstema hizirîna edîban xistîye bin hukmê xwe. Bêguman edîb dikarin peyvan ji ber xwe ve jî çêbikin lê ne bi vê mentiqê! Li vir min divê tiştekî din bibêjim ku, ez bi xwe jî dixwazim di kurdî de peyvên xwerû bêne şuxulandin, ne ku yên bîyanî. Lêbelê, ez dibêjim ku, bi şuxuladina peyvên bîyanî zêde xisarekê nagihê zimanê me. Tiştê ku ziman xirab dike û diherimîne, felişandina mentiqa zimên bi xwe re tîne, ne karanîna peyvên bîyanî ye, hizirîna bi zimanekî din e; li ser hesabê wî zimanî çêkirina bêjeyan e. Bala xwe bidinê, li ser wesaîtên dewletê hevokeke wisan heye, ku dibêje “Resmi Hizmete Mahsustur”. Ev her sê peyvên ha ne bi zimanê tirkî ne, lê hevok bi xwe li gorî sîstema zimanê tirkî hatîye sazkirin. Wate, tiştê muhîm li vir ev e, ku em hevokên xwe, hizirîna xwe li gorî mentiqa sîstema zimanê xwe saz bikin.

Edîbên ku bi çîrokê re dadikevin divê ji her kesî zêdetir bala xwe bidin ser zanyarîya zimên û gramatîkê. Ziman, di edebîyatê de gelek girîng e, ku di ecibandina metneke edebî de her dem wek pîvaneke sereke tê dîtin.

Di ziman de qalib hene, wek mînak, bi kurdî dibêjin “desmêja min şikîya”, bi tirkî jî dibêjin “abdestim bozuldu”, ango li vir peyva “şikandin” di şûna “xirabûn” a tirkî de ye. Lê heke em rabin bibêjin “desmêja min xira bû” ev nabe vegotineke kurdî. Di çîroka “şanoyeke Neasayî” de hevokeke wisan heye ku dibêje “Bêdengîya odê bi dengê çûkan xira dibe.” Li vir yekî ku tenê bi kurdî bizane, dê bibêje qey bêdengîya odê her wekî ku rizîyaye, bêhno bûye, ne ku bi xwendina çûkan re dawî li bêdengîya odeyê hatîye yan jî deng bi odeyê ketîye! Her wiha, edîbê çîroka “şoqbûn” dibêje “Min … li wî camêrî mêze kir, ew vekoland û got, “Na, ez nas nakim”, li vir “ew vekoland” çi ye? Yanî, bi tirkî “onu inceledim”. Û çi dema ku bi kurmancî yek bibêje “te heba [draje] xwe avêt?” hingê ezê wisan fam bikim ku, ew bo min dibêje, “te heba xwe girtîye avêtîye derekê”, yanî, heke ez baş tirkî nizanibim, dê ji kû bêye bîra min ku dibêje “te heba xwe xwarîye?” Edîbê çîroka “Derd Man” dibêje “…û di nav feqîrtîyê de jîyankirin gelek [li] zora Usiv diçû.” Bala xwe bidinê, bê hela hizirîna bi zimanê tirkî çawan sîstema mentiqa kurdî ji hev de xistîye! Di zimanê kurdî de feqîr û feqîrî hene lê meriv tênagihê ku bê hela di nav feqîrtîyê de jîyankirin çi ye? Gelo di zarê kurmancî de jîyankirin heye? Edîbê çîroka “Zîndana Tenêtîyê” dibêje “Agirê min derketî ye û serê min diêşe.” Agir ji kû derketîye? Agir bi merivan re heye? Ger agir bi meriv re hebe jî, di wateya heste (çeqmaq) yan jî niftik (kibrît) de ye, ne ku di wateya girtina tayê/ketina tayê de ye. Ev kurmancîya sexte li van salên dawîn bi saya hinde kes û weşan û sazîyên partîzan ku zimanê wan ê rojane tirkî ye lê carînan bi zarê kurmancî dinivîsin an jî diaxifin çêbûye, ku heta ber qirikê kurmancîyeke lewitandî ye!

Ev tesbîtên hanê ji wan pîvanan in, ku min di neqandina çîrokan de xwe sipartîye wan jî.

Heke em bixwazin hakimîyeta kesekî ya li ser karanîna zimên bipîvin, divê em bala xwe bidin ser karanîna îdyoman. Çunke îdyom kakilê zimên in. Çi dema ku ez dibêjim “îdyom” divêt ev neyê wateya wan teşbîhên ku di taswîrkirinê de edîb bi xwe çêdike. Wek mînak, di çîroka “Azadî 1975” de edîb dibêje “…balte simêla min nedibirî. Lê niha ez bûme tayekî zirav û di qula derzîyê re derbas dibim.” Li vir, balte simêla min nedibirî îdyom e, di nava xelkê de meşhûr e, lê ez bûme tayekî zirav û di qula derzîyê re desbas dibim teşbîh e, ku edîbî bi xwe afirandîye. Lê çi heyf ku di pirranîya çîrokan de, kesên ku ji edebîyata modern fam dikin, gelek kêm îdyom di nav vegotina wan de hebûn. Zimanê çîroka “Azadî 1975” xweş e, lê xuya ye ku têkilîya gelek edîban a ligel orîjînalîteya zarê kurmancî qels e; li pirranîya çîrokan zimanekî naylon, zimanekî çêkirî yê sexte hatîye şuxulandin ku vê yekê vegotina wan gelek tamsarkî kirîye.

Ji bo min, ev tiştên hanê giş pîvan bûn da ez baş û xiraban ji hev cihê bikim.

Heke em hindek jî qala bûyer an jî mijarê bikin, divê em pêşî bala xwe bidin ser vê yekê, bê hela bûyer an jî mijara çîrokê çendî bakîr e. Her çendî her qisetkirin, heke teqlîd be jî, tenê aîdê xwe ye û her kesek xwedîyê zimanekî taybet e, lê cardin em dizanin ku hinde tişt hene gelek hatine qisetkirin û hinde tişt jî hene bakîr in. Ev bakîrî, divê pêşî ligel referansên hundirîn, ango, di qada edebîyata neteweyî de bêye tesbîtkirin û dû re jî ligel referansên derveyî, ango, yên cîranî û cîhanî bêye pîvandin. Her wiha, em ê bala xwe bidin ser ku, bê hela edîb mijarê yan jî bûyera herêmî çiqas karîbûye bi rengekî gerdûnî pêşkêş bike? Li vir ez dixwazim vîya nîşan bidim ku, car heye bûyerek di nava çend kesan de derbas dibe, û çi dema ku ew çend kes di nava xwe de qala wê bikin, dê gelek pê bikenin. Lêbelê heman bûyer ji derveyî wan kesan were gotin, dibe ku hîç kesekî nede kenandin. Çunke tenê ew çend kes bi wateyên taybet ên wê bûyerê dizanin. Îcar, tam bi vî awayî, car heye ku mijareke edebî di qada herêmî de yan jî di qada netewî de dikare mesajên gelek watedar belav bike, belam dibe ku heman mijar bêwate bigihêje qadên din. Ji vê çendê, çi dema ku em bala xwe bidin ser metneke edebî, divê ew pîvanên gerdûnî serdest bin. Belê her çem ji serkanîyekê ye, lê hemwelatîyê çeman pirr in.

Ev her du taybetmendî jî wek hêjahîyeke edebî, di rêzkirina çîrokan de dibin faktor.

Bêguman mijareke edebî her dem dikare îlhama xwe ji bûyereke rasteqîn bigre, lê ev nayê wê wateyê ku dê edîb girêdayî kronolojîya qewimîna bûyerê bimîne û tevna çîrokê li gor vê kronolojîyê bihone. Yan jî her faktora ku tesîrê li ser qewimîna bûyerê kirîye edîb rabe motemot di berhema xwe de qiset bike. Tenê ew tiştên ku di çarçoveya mijarê de ji bo berhema edebî pêwîst in, edîb dikare wek fentazîyekê bi xwe çêbike, û tiştên ku ne lazim in jî, qet guh nedîyê. Ji vî alîyî de problemên hinde berheman zêde bûn. Lê divê ez li vir heqê wan teslîm bikim, ku ji alîyê teknîka honandinê ve çîroka “A Baş” jî û wek çîrokekekê “şanoyeke Neasayî” jî gelek balkêş bûn. Van her du berheman, di ristina tevna çîrokê de xwe ji wan qalibên basît ên edetî xilas kirine û bi vî awayî honandina tevnê, ku li hev alandina bûyeran gelek balkêş e, rengekî nuh daye edebîyata me.

Her wiha, divêt metin di nava xwe de xwedî mentiqeke sehîh be. Wek mînak, edîbê çîroka “Em Hînî Bun Mirinê Hînî Nebun Kuştinê” li paragrafa pêşîn dibêje “Navê wî Nezan bu, ew sê birabun. Ew, birayê wî yê biçuk u birayê wî yê mezin.” Lê di paragrafa pêncan de dibêje “Nezan, mezintirin zarokê malê bu.” Niha, her wekî ku têye dîtin, li vir edîb xwe bi xwe re ne li hev e. Pêşî dibêje Nezan zarokê navîn e, lê dû re dibêje, yê mezintir e! Xuya ye, hakîmîyeta wî ya li ser mijarê gelek zeîf e. Dema ku ez qala mijarê dikim, helbet di warê hilbijartina mijarê de mafê edîb nîn e ku hîç kesî di bin tometekê de jî bihêle, her wiha, kom, grûb an miletekî di rewşeke xirab de nîşan bide. Wek mînak, di çîroka “Pirsgirêka Kevneşopî u Evîn a Zeyneb u Cemîl” de nivîskar dibêje “Lé di nav cîwakén malbata dimilîyan de fîkira(raman)pireka(bı jinan na şéwirin) nayé pîrsin.” Di edebîyatê de divê hukumdayîn, darizandin, şîrovekirin nîn be. Edîb tenê nîşan dide, bêguman di vê nîşandayînê de edîb jî her wekî subjektek ne bêalî ye. Lê tiştê ku nîşan dide jî, jixwe, bi zanebûn nîşan dide. Û piştî têgihaştina ji vê nîşandanê, dê xwendevan bi xwe, li gor xwe hukmekê bide. Muhakemekirin û darizandin û hukumdayîn û şîrovekirin divê bo xwendevan bêne hiştin. Ango, divê edîb nebêje “hingivîn şîrîn e” jî. Edebîyat nasandina civakek, deverek an jî tiştekê bike jî, lê nevê ku bi wî awayî nihêrîna xwe hişkehişk bo xwendevan bide nîşandan, na, divê bi zimanekî edebî, bi metodên edebî dîyardeyê nîşan bide. Te divê bila baş an xirab be, jixwe, xwendevan bi xwe dê têbigihê. Lêbelê, di vira de tiştekî din heye ku, edîb dimilîyan (kurdên zaza; kird; kirmanc) îtham dike, wan di bin tometê de dihêle. Niha, yekî dimilî jî dikare rabe vê îthamê berevajî bike û bibêje civata dimilîyan ji alîyê şêwirîna ligel jinê ji kurmancan gelek pêşdetir in, her wiha, îstatîstîkekê jî çêbike ku, civata kurmanc gelek zêdetir zilmê li jinan dike, gelo dê xwedîyê çîrokê çi bibêje?

Ev tişt jî, ji bo tesbîtkirina hêjahîya berhemeke edebî pîvan in.

Di metneke edebî de divê peyam veşartî be. Her wekî ku Çemê Murad di çileya zivistanê de di ser re qeşa bigre lê dîsan jî meriv têbigihê ku di binî re diherike. Wek mînak, di çîroka “Berxwedana Biçukekî û Azadî” de, hê di serî de meriv ji navê wê têdigihê ku qala yan jî tarîfa berxwedana piçûkekî û azadîyê dike. Ev sernav bi xwe, şîrove ye, hukumdayîn e. Û edîbê çîroka “Derd Man” jî dibêje “Di rastîyê de li herêmê jî kêm zarok ji ser xwarinê têr radibûn.” Nexwe, edîbî bi xwe muhakemeya xwe kirîye, tenê ji xwendevan re xwendin hiştîye! Her wekî ku meriv rabe wêneyê sêvekê çêbike û li binî jî binivîse, “Ev sêv e”. Nexwe, divê edîb wisan nîşan bide ku xwendevan bi xwe têbigihê. Heke ne wisan bûya dê her kes bibûna edîb, yan jî, kê çi binivîsanda dê bibûya berhemeke edebî. Ji alîyê din ve, heke di berhemê de muammayek nîn be, yan jî berhem meraq li xwendevanê xwe peyda neke, ew berhem mirî ye!

Ev jî pîvan in, ku meriv hêjabûna metnekê tesbît bike.

Li jor min qala teqlîdê kiribû. Bêguman her tişt, heta ku jîyan bi xwe teqlîd e. Lê di her teqlîdkirinekê de xwerrûbûnek, pêşketinek jî heye. Lêbelê, heke meriv rabe rasterast çîrokekê ji zimanekî bîyanî wergerîne, dê ev tenê bibe wergerek ji wergeran û ne tiştekî din. Her çendî ku ezê nikaribim ji sedî sed îsbata wê bikim jî, lê ez guman dikim ku çîroka bi navê “Zîndana Tenêtîyê” û “Valahîya Demê” werger in. Îhtîmaleke mezin, ku “Valahîya Demê” ji zimanekî Ewropî hatîye wergerandin. Di hevokekê de dibêje, “Gorî ku li nav gorîstanê bû ev koncal gor bû; naşor, kefen û pîjikê ku di lingê wî/ê re çûbû jî ji textê darbestê şikestibû û di lingê wî/ê re çûbû.” Û çîroka “Zindana Tenêtîyê” jî, îhtîmaleke mezin, ku ji tirkî hatîye wergerandin. Meriv têdigihê ku hemû hevok ji tirkî hatine wergerandin; ji ber ku, tu hevokek ne li gorî qayde, mentiq an jî sîstema kurmancî bûn.

Di nava çîrokên ku bo pêşbezîyê hatibûn de çend heb jê xebroşk (masal) bûn. Wek mînak, xebroşka bi navê “Kutxwar Axa” rasterast bi hevokên “Carekê ji caran rehmet li daybabên xwendevanan û guhdaran. Hebû tunebû tu kes û tu tişt ji Xwedê mezintir nebû.” dest pê kirîye. Xuya ye, kesên ku ev xebroşk şandine hê peyva “çîrok” di wateya xebroşkê (masal) de dizanin. Jixwe, di kurmancî de, ji berê de peyva “çîrok” di wateya “masal” a tirkî de bû, lêbelê di van salên dawîyê de bi pêşketina edebîyatê re peyva “çîrok” tenê ji bo “öykü” ya tirkî têye famkirin.

Her wiha, têye gotin ku ji çar paran parek ji kurdên Kurdistana Bakur kirmanc (zaza) in. Ji vê çendê, min gelek hêvî hebû ku di nava van 35 tene çîrokan de qet nebe 5 tene jî çîrokên kirmanckî (zazakî) hebin, lê mixabin, ne ku 5 tene, yek tene jî nîn bû. Li vir, min divê tiştekî bidim zanîn ku ta niha du çîrokên baş ên Hebûn li kovara Vate weşîyane. Dema ku pêşbezîya çîrokan a Nûbiharê hate îlankirin, wî jî çîrokekê amade kir da bo pêşbezîya Nûbiharê bişîne, lê piştî ku di nêv desteya jurîyê de navê min jî hate daxuyandin, hingê wek prensîbeke exlaqî em qayîl nebûn ku Hebûn çîroka xwe bo pêşbezîyê bişîne. Heke ne wisan bûya, îhtîmal e ku dê çîroka Hebûnî wek tekane çîroka kirmanckî (zazakî) di nêv çîrokên kurmancî de bihata dîtin.

Wek encam, her çendî ji alîyê karanîna zimên ve rexneyên min bo tevayî beşdarên vê pêşbezîyê hebin jî lê bi vê pêşbezîyê re zêdetirî deh çîrokên baş li edebîyata kurmancî zêde bûn. Ez hêvîdar im ku, ev çîroknûsên me hîn zêdetir bala xwe bidin ser qayde û taybetmendîyên sîstema kurmancî. Çi dema ku çîroka xwe dihonin, dû re gelek bi baldarî lê vegerin, bi çavên cihê bi cihê ligel berhema xwe dakevin; keda ku berhem dixwaze, jê re texsîr nekin. Her wiha, baş bala xwe bidin ser edebîyata kurdî û ya cîhanê jî. Çunke edîb divê baş bala xwe bide ser berhemên edebî yên pêşîyan û yên dema xwe da ku baştir reng û dirûvê xwe binase. Û her wekî gotineke dawîn, ez hêvîdar im ku ji ber rêzkirina berheman dilê kesî ji me nemîne.

Dîyarbekir - 10. 03. 2007