Çîroka 3.

A baş

Bahoz Baran

Sala 2004an, dest bi mamostetîyê dikim. Li Wêranşarê. Jîyan di nav toz û gemarê de maye. Li kîjan alî bifitilî rastî trajedîyeke din têyî. Serê sibê ye. Ber bi dibistanê ve diçim. Dikandar berî her kesî şîyar bûne û pêşîya dikana xwe paqij dikin. Ji ber ku li vî bajarî av hindik e; bêav vê paqijkirinê dikin. Li vî bajarî jîyan toz e. Ew sal ez nuh çûbûm wê derê.

Min her tim bêtir meraq dikir, cihên ku ezê cara yekemîn biçûma. Gelo wê li vî bajarî çi derkevin pêşberî min, ezê karibim çend rojên xwe zeft bikim li vê derê? Bi tevlî van ramanan ez ji derîyê dibistanê ketim hundir.

Ew roj minê dest bi kar bikira û ezê têketama polekê. Wan xwendekaran wê hê nuh min bidîtana û min jî wê hê nuh wan bidîta. Dirûvên wan, navên wan, paşnavên wan, her tiştên wan meraq dikim.

Her xwendekar li gor min cîhanek din, hêvîyek din e. Û her xwendekar jî çîrokek e li gor min. Îcar xwendekarê me yên van deran, ji bela ku herî pirtir rastî xezeba dewletê hatine, mirov dema ku li wan dinêre, ji tiştên dîtî pirtir tiştan dibîne.

Dema ku ez derbasî polê bûm hemû xwendekar bi şêweyekî leşkerî rabûn pîyan û benda axaftina min man. Min ê mecbûr bi zimaneke din ji wan re bigota "Roj baş". Berî ku ez dest bi kar bikim jî, ez vî tiştî fikirîbûm; lê ez nizanîbûm ku wê ewqas bandoreke neyînî li ser min çêbike. Ew kurd in û ez kurd û silava me ya sibê "Roj baş"a bi tirkî. Piştî axaftinek kurt me hevûdu nasî. Dest bi xwendina navên wan dikim (Li vir dixwazim bibêjim ku paşnavên mirovan ji navên wan pirtir bala min dikşînin.):

– Cebrail Çelîk

– Li vir im.

– Meryem Koyun

– Li vir im.

– Fehmî Çavûş

– Li vir im.

– Zeynep Abaş

– Li vir im.

Dema ku dengê wan herdu paşnavên dawî di mejîyê min de olan dan, bi olandana wan re hin tişt bi min re peyda bûn. Ev hem meraq bû û hem jî ez nizanim çibû. Van herdu paşnavên dawî min hinekî dan fikirandin. Gelo van paşnava çawa hatibûn pê, bi taybetî jî paşnava dawî ya "Abaş" çawa hatibû pê? Jixwe min her tim meraq dikir ku van paşnavana çawa hatine afirandin. Xwezîya min jî di afirandina paşnavek de çavdêrîyê bikira.

Di nava van fikaran de min xwe li deverek din dît. Meha biharê bû. Erd û xwar tev de bi hêşînahîyek bêhempa hatibûn xemilandin. (Ez her tim dildarê wê hêşînahîya ku weke perdeyekî xwe davêje ser axê bûme, herhal ji ber vê yekê ye ez wiha fikirîm) Hêşînahî wer belav bûbû ku axê qet xuya nedikir.

Çend deqe şûn de hin ewrên bi hêvî peyda bûn li jorzemînê. Dilê baranekî hebû. Û dilop dilop dest pê kir baranê. Ji min ve gundek xuya dikir. Ez ber bi gund ve çûm. Li ser rêya gund rastî çend gundîyan hatim. Kincên ku li wan bûn gelek peritandî bûn. Û ji rûçikên wan xuya bû ku gelek aciz bûne.

Ma vana vê sibehê çawa evqas aciz bûbûn? Di rûyê wan de westandina piştî şer hebû (Tiştekî balkêş bû, lê di rûyê hemûyan de heman tişt derdibirîya.) Li min nihêrîn. Weke ku ez jî yek ji wan gundîyan bim. Kincên min nedişibîyan kincên wan. Lê ev jî qet bala wan nekişand. Ez hêdî hêdî ber bi gund ve çûm.

Li kêleka gund çemekî biçûk hebû. Çend zarokan dest û lingên xwe tê de dişûştin. Ez ku zanibûm zarok her tiştî meraq dikin; lê van zarokan carekî jî li min nenihêrtin. Bi rastî hinek li zora min çû. Min xwest ku wê çaxê wan zaroka li min binihêrtana. (Ma jixwe mirov pirî caran naxwaze ku ên din li meriv binêrin) Lê wan zarokan carek jî berê xwe bi min de nekirin.

Meşîyam.

Hatibûm nêzî gund. Dema ku min halê gund dît ez pir li ber gund ketim. Wê deqê min hîs kir ku ez herî kêm heftê sal di paş de hatime. Te digot qey tevlî van mirovan, xanîyên wan jî çûbûn beşdarî şer bûbûn. Xanîyên wan, ji wan pirtir westîyabûn û ji hev de ketibûn. Perîşanîyeke mezin hebû. Dewleta ku ew lê dijîyan ji şer derketibû û xwe ji nû de ava dikir. Ew jî di vî şerî de gelek têkoşîyabûn û pir westîyabûn. Ev westandin di her halê wan de xwe dida der. (herçiqas deh-panzeh sal derbas bûbû jî.)

Hatibûm ser kanîya gund. Mirovekî diaxivîya û yên din jî guhdarîya wî dikirin. Min silavek da wan û min xwest ku ez jî guhdarîya wan bikim. Gelo wê van mirovana çi bipeyivîn, ma ezê ji wan fêm bikim an na? Meraqeke pir zêde li min çêbû. Lê ji dengê ewil min fêm kir ku vana bi zimanê min dipeyvin. Wê deqê ez pir kêfxweş bûm. Ezê bibama çavdêrê dîyaloga heftê sal berê. Jixwe min jî tiştekî wisa dixwest. Xuya bû ku ew zilamê dipeyivî tiştekî weke muxtar bû. Qala dewletê û leşkeran dikir. Digot ku, hikûmetê xeber şîyandîye ku îro leşker ji bo meselekî girîng wê bêne gund. Bila her kes alîkarîya wan bike, tu kes astengîyan dernexe. Lewre tiştê ku tê kirin ji bo berjewendîya gel e.

Gundîyan muxtar erê kir û her kes ber bi mala xwe ve çû. Li ber kanîyê ez û kûçikek tenê man. Ez hinekî din jî nêzî wî kûçikî bûm.

Pir cudatî di navbera wî kûçikî û di kûçikên îroyîn de hebû. Ev bala min kişand. Weke mirovan kûçik jî li gor salan diguherîyan. Berî her tiştî ev kûçik, kûçikekî xurt û serbilind bû. Qet ji min netirsîya, bi nerîneke pir bi watedar li min nêrî (cara yekemîn bû ku kûçikek ewqas watedar li min dinihêrt) û dawîyê çû. Di navbera wî kûçikî û di kûçikên dema me de çiqas ferq hebû. Kûçikên îroyîn; lavakar, bertilxwar, bêşanaz… Weke xwedîyên xwe… Ji min re wer xuya kir ku pêşeroja ku îro em dijîn, ew roj di çavên wî kûçikî de xuya bûbû.(ez hê jî nizanim min çima wisa hîs kir)

Qasî bêhnekî ez li ser kanîyê mam. Dawîyê dengê hespan hat. Dema ku min ew rêya ku ez tê de hatibûm nihêrt; min fam kir ku ev leşker in. Nêzî deh-panzdeh leşker bûn. Çekên kevin li milê wan bûn û di bin her yekî de hepsek hebû. Hatin li ber min sekinîn. Ne wan silav da min, ne jî min silav da wan.

Te digot qey ne ez wan dibînim, ne jî ew min dibînin. Qala gund kirin; ku çend mal û çend malbat li vî gundî hene. Qala navên wan kirin. Dawîyê min fam kir ku li gor zagona paşnavan, ya ku nuh derketibû, dewletê paşnavan belav dikir. Da ku mirovên xwe tevlîhev neke. Wan baştir binase. Ev mesele bala min kişand. Ez jî jixwe li tiştekî wisa digerîyam. Gelo wê van leşkeran paşnavan çawa bidana malbatan, ev paşnav wê ji kû peyda bibin?

Piştî ku axaftin xelas bûn, leşker bûn du bir. Hinek ber bi jorê gund ve çûn, hinekên din jî ber bi jêr ve. Min jî da dû ewên ku ber bi jor ve çûn. Nizanim, ev wê çaxê bi awayekî refleksîf pêk hat. Belkî jî ew leşkerê ku pêşengîya koma ber bi jor ve çû dikir bala min kişandibû, min di rûyê wî de trajedîyek dîbû. Divê bi ez dû wî ve biçûma. Min da dû wan. Em çûn li ber derîyê mala ewil sekinîn. Leşkerê herî pêş ber bi derî ve çû û li derî xist. Tu deng ji malê nehat. Leşker bi awayekî guzim li derî xist. Dengekî ji hev de ketî hat:

-Ew kî ye (xuya bû ku ev kaloyek bû û ewî zanîbû ew leşker in)

-Em in, em xalo!

-Hinekî bisekinin wa hatim.

Xalo derî vekir. Temenê wî dora heftê- heftê û pêncî bû. Di rûyê wî de tu hêvîyek nemabû. Her hal ew tenê dijîya. Dirûvê wan kalên ku tucar ji dewletê hez nedikirin pê diket. Hin kalên me yên wiha hebûn. Dewlet di mêjîyê wan de, her tim weke bela bû. Dema ku bihata li derîyê wan bixista helbet tiştek hebû. Û sedî nod ew tişt, tiştekî nebaş bû.

Berçavekî ku alîyekî wî şikestibû li ser çavên wî bû. Û bi awayekî pir ecêb li leşkeran dinihêrt. Leşkeran dixwestin hinek zûtir karên xwe biqedînin. Lewre ewê tevahîya gund bigerîyana.

Leşkerê li ber derî, ewê sorik ji kalo re çend tiştan got. Deng nehate min. Hinekî din jî ber bi wan de çûm. Kalo jî min dît. Min fam kir ku ji ber tevlîhevîya ziman ji hev fêm nakin. Leşkerekî kurd jî di nava wan de hebû îcar wî jî alîkarî dikir. Wî û xalo jî ji hev baş fêm nedikir. Ji ber ku di nava leşkeran de yê ku kurdî zanîbû ew tenêbû, wî bigota çi yên din pê bawer dikirin û ji wî alî de ew rehet bû.

Pêşî mamê dewlet bi alîkarîya leşkerê kurd pirsa kalo kir:

-Xalo tu çawayî?

-Başim, xwarzê min, hûn çawa nin (ji ber ku ew leşker bi kurdî dipeyîvî kalo jî hinek rehettir bûbû û kêfa wî jî dihat.)

-Xalo tu zanî em ji bo çi hatine?

Bi dengekî ji hev de ketî:

-Na, nizanim, ser xêrê be.

-Xêr e, xêr xalo…

-Dewleta me ji we re paşnavan belav dike.

-Ew çîye?

-Paşnav e loo.. Tê piştî navê te.

-Ê ma heta niha tiştekî wiha tunebû û em dijîyan, emê bi wan çi bikin?

-Xalo emê hev baştir binasin, emê pêşîya tevlîhevîyê bigirin. (wan leşkerana berî ku bihatana, derheqê van pirsan de hatibûn perwedekirin.)

Xalo tevlî axaftina xwe, difikirî jî. Wer xuya dike ku ev tişt bi pere ye. Bi pere nebe, vana çima wê heta vir werin. Her hal di nava wan paşnavan de yên erzan jî hene. Ezê ji wan yekî bigirim. Lê qet dilê kalo tunebû:

-Xwarzê ez nestînim nabe, wa jixwe ezê bimirim. Ezê paşnavê pê çi bikim?

-Na xalo nabe, tu mecbûr î bigirî.

Kalo bi dengekî ciddî û hinek fedîyokî di guhê wî leşkerî de:

-Ê xwarzê min bi çi ne ev paşnav, (bênavber dom kir xalo) de hema a herî erzan kîjan e wê bide min.

-Xalo xalo min got hela tê bibêjî çi. Belaş e belaş, perê çi halê çi.

Xêra Xwedê!

-Nalo… Belaş, mala we ava xwarzê min.

Kalo şaş mabû, dewlet di vê feqîrîya xwe de were û tiştek belaş bide mirov. Welle xêr e.

-Xalo navê te çîye?

-Qurban navê min Ahmed e. (kalo hinek rehet bûbû)

-Xalo ez hema paşnavekî bidim te?

-Tu zanî xwarzê.

Xwarzê hinek fikirî. Ew li leşkerîyê "çawiş" bû û peyva "Çawiş" jî her tim pir di xweşa wî de diçû. Ji nişkave ew peyv ji nava devê wî derket.Weke ku tiştekî nuh afirandibe kêfxweş bû, axivî leşker:

-Temam, min dît! Bila paşnavê te "Çawiş" be

-Ahmed "ÇAWIŞ"… bi Xwedê pir xweş bû.

Vî leşkerî qet fikrê hevalê xwe yên din nepirsîbû. Vêya jî zora wan

biribû. Û xeberdana wî û navbera kalo jî zora wan biribû. Ma ji bo paşnavekî ew ewqas bisekinin wê heta êvarê ev kar çawa biqede? Leşkerekî din wer difikirî. Bangî hevalê xwe kir:

-De hadê ev çi teşqela te ye? Hinek zû bike.

-Temam

Leşker hinek zûtir dest bi axaftina xwe kir:

-Xalo te eciband? Ahmed Çawiş.

-Xwarzê mala te ava be.

-Xalo mala dewleta me ava be. Ez leşkerê dewletê me. Li ser navê dewletê diaxivim.

Hin kaxizên din jî bi kalo dan îmzekirin. Û xatir jê xwestin: "Ahmed Çawiş li xwe miqatebe" Xalê Ahmed êdî bûbû Ahmed Çawiş. Çi zû bûbû. Ew jî şaş ma.

Ez jî şaş mam. Min ku her tim dixwest ez bibim çavdêrê dayîna paşnavekî. Wa ez bûbûm çavdêrekî. Tiştekî ecêb bû, lê evqas xweş nebû. Piştî ku ew çûn kalo çend deqan li wan nihêrî. Baş e ku tu teşqeleyek derneketibû. Dewlet hatibû û çûbû. Xêra Xwedê paşnavekî jî dabûn wî. Kalo kêfxweş bûbû. Careke din jî li min nihêrî. Te digot qey fedî dikir. Pişt re derîyê xwe girt.

Ez jî bi gavên zûtir çûm û gihaştim leşkerên din. Xuyabû ku nîqaşek di nava wan de dest pê kiribû. Yên din li ser yê kurd de diqehirîn. Lê mecbûrî wî leşkerê kurd bûn. Nedixwestin nava xwe û wî xera bikin. Îro divê heta êvarê ev gunda xelas bikirina. Lewre serbazên wan ji wan re gotibû: "Heta êvarê biqedînin û werin."

Mamê dewlet nedisekinî. Ji bo wê westandin tunebû. Weke mirovekî hê nuh bi xwe hesîyabe. Pir birçî bûbû dewlet. Weke şekir bû desthilatdarî û dewletê weke zarokeke çavbirçî nedixwest ji devê xwe wê derbixe. Ma xwedî derketina mirovan tiştekî xerab bû(!)

Kî dikare li gor şaristanîya ku tenê diranek wî mabû; wisa paşnavên xweş û rind biafirîne ji mirovên xwe re.

Çûn ber derîyekî din sekinîn. Leşkerek xwest li derî bixe. Lê tu çengalek li ser derî tunebû. Û ji ber ku derî darinî bû bi lêxistina desta jî tu deng jê dernediket. Leşkerê kurd banî xwedîyê malê kir. Dengek ji kûr de hat. Dengê pîrekek bû. Wê got qey yên li derî lêdidin zarok in. Bi dengekî qehrokî bersiv da:

-Lê law bisekinin, ez hatim ji we re.

 Pîrê dema ku derî vekir û leşkeran dît şaş ma. Dengê wê hate birîn.

Leşkerê kurd di cî de dest bi axaftinê kir. Lê çi feyde deng nediçû pîrê. Guhê pîrê hinek giran bû, hinek jî xwe nêzîktir kir leşker û dengê xwe bilindtir kir.

Ma di van malan de tenê pîr û kal hebûn? Xuya bû ku ew jî tenê dijîya. Ji kaloyê din pîrtir bû pîrê. Birûyên wê pir bandor li mirov dikir. Te digot qey xemgînîya salan di wan birûyan de kom bûne. Dengê wê weke çemekî delal xwe ber dide nava kûrahîya dilê mirov û rûyê wê weke deştekî kevnar mirov dixist nava ramanan. Mirinê di rûyê wê de dest bi çêkirina wênaya xwe kiribû jî.

Xuya bû ku wê jî ji dewletê hez nedikir. Di wê deqê de xaltîka min ya Besra hate bîra min. Gotineke wê hebû her tim digot: “Ev dewlet pisîkek efritî ye û her tim tê xwarina min dirijîne.”

Dewlet bi dengekî bixwebawer axivî:

-Pîrikê em hatine ku paşnavek bidine te.

-Ew çîye îcar, ezê pê çi bikim? (dengê wê dengê pîrikên me yên deng delal bû, ez dikarîbûm li ber vî dengî hezar sal bimînim.)

-Lazim e, lazim. Tê piştî navê te.

-Pîrikê navê te çîye?

Pîrê bi dengekî qehrokî axivî:

-Çima, çi îşê te pê ketîye?

-Ê ma pîrê navê xwe ji min re bibêje ku ez paşnavekî xweş bidim te..

-Ez naxwazim.

-Pîrê tu mecbûr î. Emê bidin her kesî, de navê xwe bibêje loo.

Pîrê bi dengekî aciz axivî:

-Zeyneb e, Zeyneb ha. Welleh bi pera mera be ez tu panotek jî nadim we.

-Pîrê, pere mere naxwazin em ji te, belaş e belaş.

-Tu derewan nakî ne?

-Na, na pîrê na, ez çima derewan bikim.

-Pîrê paşnavek ku tu bixwazî heye an na?

-De ez çi dizanim kurê min hema "A baş" kîjan e bila ew be.

Peyva "A baş" ji devê pîrê wer derketibû ku leşkerê ku qeyda paşnavan çêdikir ew nivîsandibû jî. Leşkerê kurd jî dengê xwe nekir. Li lênûska ba xwe nihêrî.

Wî leşkerî bi tîpen mezin nivisîbû "Zeyneb ABAŞ". Ez wê çaxê ne dikarîbûm bigirîm, ne jî bikenim, qefilîbûm. Çi rewşeke trajîkomîk bû. Pîra Zeyno di nav nezanîya wan leşkeran de, di du sanîyan de bûbû Zeyneb ABAŞ. Û wê ev paşnav ber bi pêşerojê ve bihata û bihata.