Çîroka 2.

Agirê Huznê

Selman Dilovan

Pêşî nexwest ku bawer bike, careke din li wê paragrafê zivirî û xwend: “... yek ji wan kesên ku li Cêsarê hatine revandin, navê wî Lezgîn e û berpirsyarê komeleyeke taybet e.” Bi carekê madê wî guherî. Ma gelo dibe ku ew be! Nexwest ku bawer bike. Ji xwe re got; “Kî dizane belkî hinek kesên din jî, bi navê Lezgîn hene û li komeleyên taybet perpirsyar in.” Lê digel vê jî, dikir nedikir, dilê wî rihet nedibû. Rojname danî ser masê, pala xwe da kursî û hêdîka di ber xwe de got: “Xwedêwo, hema bila ne ew be, ma dê çi bibe!?”

Xwe rast kir û li çenteyê li ser masê nêrî, telefona xwe derxist û da ber guhê xwe... Dilê wî çargopalî lêdida. Guhê wî li bersiva telefonê bû û di ber xwe de digot: “Înşaellah ne ew e! Înşaellah ne ew e!”

-Belê, kerem bikin!

Dengê Helîmê rind dihat, dengê wê ne dengê yeke madekirî, yan jî yeke xemgîn bû. Vê kurtedemê hêvîyek dayê.

-Ez Rênas... Helîme, tu yî?

-Belê.

Piştî halpirsînê, pirsa Lezgîn kir, dema dît ku deng jê nehat got:

-Niha min rojname dixwend, tiştek tê de hebû. Ez nizanim rast e yan na?

Helîme ma sekinî. Gelo nizanibû çi di rojnameyê de hatîye nivîsîn yan dixwest veşêre? Lê dem kin bû, Rênas careke din pirsî:

-Min got, rast e yan na?

-Bavê min?... Belê rast e.

Dengê keçikê zîz bû, wî jî bêî ku tiştekî din bipirse got, “bi xatirê te” û telefon girt.

Mîna ku ji nişka ve cêrek av bi serê wî de bibe di cihê xwe de cemidî. Her tişt di çend deqîqeyan de qewimî û rast jî derket. Dikir nedikir, dilê wî qebûl nedikir ku tiştekî weha çêbûye. Ma ew Lezgînê şareza çawa ji malê têt revandin?! Ew rêhevalê şen, ew rêberê ku hebûna xwe hertim dida hiskirin, çawa wenda dibe! Lê êdî bûyer qewimîbû; ew “destê xebîs” yê veşartî dîsa li ser kar bû mixabin...

Hebûna hêvîyê tesellîyeke xweş e, lê carna xwexapandin e. Rênas jî di vê rewşê de bû, hêvîyên xwe nedibirîn, lê tu elametên xêrê jî nedidîtin, loma jî rûnişt û mîna kesekî ku destê xwe jê şûştibe, fikirî. Bîranînên Lezgîn mîna şelîta filîmekê di ber çavê wî re derbas bûn:

Cara pêşîn ku li komeleyê ew dîtibû û li axaftina wî guhdarî kiribû, kêfa wî jê re hatibû. Rênas jî bi jîrbûn û zekaya xwe cihekî taybet li ba Lezgîn hebû. Di demeke kin de ji hev hez kiribûn. Hezkirineke pak, zelal, safî û jidil. Di encama wê hezkirinê de bûbûn dost û bira.

Rênas ji bilî bajarê xwe, tu bajarên mezin nedîtibûn, lê bi hêza wê dostanîyê li Cêsarê; wî bajarê xerîb tu bîyanîtî nekişandibû. Digel ku paşê Lezgîn nas kiribû jî dîsan di nav xwendekarên hevalê xwe de yê têkilîyên wî bi mamoste Lezgîn re herî xurt Rênas bû. Ji ber ku wî bi xwe jî di medreseyan de xwendibû, pirê caran muxalifê hevalên xwe jê re “seyda” digot.

Ji ber ku Lezgîn dizanibû ku Rênas ji malbateke xizan e, ji alîyê maddî ve pir alîkarîya wî kiribû. Ji “Komeleya Alîkarîya Xwendekaran” burs dabû Rênas û li maleke xwendekaran jî -ku hemî xwepêgirtîyê komeleyê bûn- cihê mayinê jê re peyda kiribû. Di civînên wan yên adetî de pazdeh rojan carekê hev didîtin, lê pirê caran hevdîtina wan di hefteyekê de du-sê car bûn. Navî pazdeh-bîst rojan carekê jî, Rênas mêvanê mala Lezgîn bû.

Alîkarîya manewî jixwe hîn pirtir bû. Cara pêşîn bi saya Lezgîn şîranîya edebîyatê ketibû dilê wî û bi rêberîya wî xwe berdabû kûrahîya wê behrê. Lê ew rêber niha “wenda” ye. Çi balkêş e ne wisan? Rêberê ku rêberîyê ji xelkê re dike, niha bêser û ber wenda ye, û ew bi xwe muhtacê rêberîyekê ye...

Lezgîn bavê wî bû; şîret lê dikirin. Çi cara ku ew didît, pirsa dersên wî dikir û tembeh dikir ku li dersên xwe baş bixebite. Rêberê wî bû; bûyerên dinê tehlîl dikirin, paşeroj jê re nîşan dida. “Hay ji xwe hebin, tevê giranîya xwe bidin dersan: Jibîr nekin, xilasîya me di xwendinê de ye. Îhtîyacîya me ne bi şervanan, bi xwendeyan, zanayan heye... Çi xwendin çi jî kar, em çi bikin divê em ya herî baş bikin...” Ev gotina Lezgîn ya meşhûr bû ku pir caran ji Rênas û kesên derdora xwe re digot. Digel vê ew heval û hogir jî bûn; dost û bira... Lê heyf û sed mixabin ku êdî ew bavîtî, rêbertî, hevaltî, hogirtî niha hemî “wenda” ne... Çi giran e, çi xemgîn e, çi êşa bêtarîf e û çi warê huznê ye “wenda!”... Wendayekî ku herkes lê sond dixwe, erd û ezman lê sond dixwin... Ji bilî Xwedê tenê ew “destê reş” dizane, ka niha li kû ye, di çi halî de ye. Gelo niha tî ye, birçî ye, yan tazî ye, di işkenceyê de ye? Gelo laşê wî didin ber pensan, yan çixarê tê de vedimirînin!? Ev tabloya kabûsane bû sebeb ku bêhemdî xwe qîrek da. Bi mêzekirina kesên li derdorê kuxik anî xwe ku yanî Xwedêgiravî bi hemdê xwe wilo kirîye, qirika wî xitimîye.

Qanûna dinê wisan e: Dema têkilîyên mirov demeke kin bi mirovekî re çêdibin, pirê caran mirov jê hez dike. Ew kes camêr e, merd e, hêja ye û hwd... Lê bi derbasbûna zeman, yan jî bi xurtbûna têkilîyan ji mirov re dîyar dibe ku ew kes jî xwedîyê hinek kêmasîyan e û hêdî hêdî dibe mirovekî normal yan jî li ber dilê mirov sar dibe.

Lê carcaran istisna hene. Li gor Rênas yek ji wan istisnayan Lezgîn bû. Hê di cara pêşîn de, kêfa wî jê re hatibû. Her ku hev didîtin, di çavê wî de mezintir dibû. Her ku diçû taybetmendîyeke wî ya din jî didît. Mirovekî durust, welatperwer, zana, jîr, bimarîfet, nefspiçûk, helîm û... Însanek... Belê, însanek û evqas taybetmendîyên çê!? Mirovekî ku ji kirêtîyên dinê hatî şûştin, mirovekî Xwedayî… Lezgîn di çavê wî de bûbû mîna lehengekî efsaneyî yê çîrokan…

Ew di van bîranînan de bû, deng ji saeta wî hat. Saet bûbû yekê nîvro. Go, belkî dêya min meraq bike, rabû bi rê ket û ber bi rawestgeha otobusê ve çû... Li otobusê siwar bû, çû dawîyê, li cihekî vala rûnişt û dîsa dest bi wan bîrhatinên nîvco kir:

Roja pêşîn ku çûbû mala Lezgîn, Lezgîn nehiştibû ku ew û hevalê wî Şîrîno, herin malê... Êvarê şîv li wir xwaribûn û heya derengê şevê li wir mabûn. Wî bi xwe gotibû ku gundî lawê gundîyekî ye. Lezgîn pê kenîbû û gotibû, “Em tev gundî ne, ma ka kî ji me bajarî ye, lê divê em bi xwendin û kultura xwe ji bajarîyan jî bibuhurin!” Hingê ji Lezgîn re gotibû ku dibistan li gundê xwe Girdaran xwendîye. Piştî hingê mala wan hatîye Dîyarşanê û xwendina din li wir temam kirîye.

Lezgîn jî gotibû ku piştî dibistanê, çar-pênc salan di medreseyan de xwendîye. Paşê jî dest bi xwendina mektebê kirîye, lê di sala yekê de, ji ber bûyerên sîyasî mecbûr maye ku dev ji zanîngehê berde.

Piştî hevnasîneke kûr ji aş û bajar peyivîbûn. Êdî mîna ku xizm yan jî dostên hev yên salan bin, ji sîyasetê, heta çandê, ji xwendinê heta bi jîyana gundan, peyivîbûn...

Bi dengê muzîka „Ey dilberê“ ji gelîyê xeyalan vegerîya, rahişt telefonê:

-Fermo!

-Rênas, lawo tu li kû mayî? Em li hêvîya te ne, ma te negotibû ez dê bême firavînê!

-Temam dayê... Ez di rê de me, piştî 10 deqîqeyên din têm. Meraq neke!

-Va ye Cangîr û Evdo jî li vir in. Em li hêvîya te ne ha!..

Dengê muzîka telefonê careke din ew bir Cêsarê: Rojeke biharê li çîyayê Balanê bûn, çûbûn geştê. Lezgîn jê xwestibû ku stranekê bibêje, lê negotibû. Lezgîn ji hevalên wî bihîstibû ku dengê wî pir xweş e, loma pir israr kiribû lê ew jî ji ya xwe nehatibû xwar û negotibû...

Êvarekê dereng di apartmanê de hildikişîya jor, “Bavê Fexrîya” digot. Dengê wî bi olandanê hîn xweştir bûbû. Wî jî dengê xwe piçekî din jî berdabû. “... nabe sayî!.. hawar li min...” Ji nişka ve Lezgîn li ber sekinîbû. Ji ber ku serê xwe tewandibû û distirand, heta ku rûbirû nehatibûn ew ferq nekiribû. Hingê Lezgîn jê re gotibû “Kuro tu bengîn bûyî?..” Pir şerm kiribû, xwestibû ku bibêje “ev ne strana evînê ye” lê ji şerman zimanê wî hatibû girêdan qet dengê xwe nekiribû. Piştî ku Lezgîn derbas bûbû, jixwe aciz bûbû ku çima ev tişt jê re negotibû. Paşê roja geştê jî hatibû bîra wî, pirtir şerm kiribû...

Hîn ew di vê tabloyê de bû, dengê şifêr hat: “Ev rawestgeha dawîn e!”

Ji cihê xwe veciniqî, bi lez rahişt çenteyê xwe, dakete jêr li dora xwe mêze kir, mat ma. Piştî ku çend gavan pêş de çû, ferq kir ku ne li otobusa malê siwar bûye. Li rastê mêze kir, nêrî ku apartmaneke bilind li kêlekê ye. Got, “subhanellah!” li xwe zivirî û bi şûn de vegerîya rawestgehê. Bala xwe da otobusa ku lê siwar bûyî, dît ku ne li otobusa Dêra Sor lê li ya Rêya Jor siwar bûye. Bi lez çû otobusa din. Vê carê baş bala xwe dayê û paşê siwar bû. Otobus bi rê ket. Eger rast siwar bûba, niha ev 10-15 deqîqe bûn ku li malê bû. Lê niha çend deqîqeyên din jî here, ancaq bigihe mal... Ji xwe re got, “nalet li şeytan, de tu dibînî!”

Piştî bîskekê dîsa telefonê lê da. Dîsa telefon ji malê dihat.

-Ha dayê!

-Lawo, ev tu li kû mayî? Ka tu 10 deqîqeyên din li vir bûyî?

-Dayê, ez bi xeletî li otobuseke din siwar bûbûm, tu nema, va ez têm.

Şaşkirina rê, hinekî ew ji bin tesîra wê bûyerê derxistibû. Piştî çend deqîqeyan peya bû. Çû li derî xist, Cangîr jê re derî vekir.

-Rênasê ku rêya mal nas nake, tu bi xêr hatî! Hahha ha!..

Berê xwe da hundir:

-Metikê, va Rênasê jirêketî hat!..

Evdo jî xwest ku beşdarî kenê wî be:

-Kuro Rênas rê nas dikin, otobusan nas nakin!

Dêya wî, Evdo, Cangîr, ew û malî tev kenîn... Xwarin hate ber wan. Dilê Rênas nedibijîya xwarinê, lê ji ber ku ji bavê xwe fikar dikirin, nexwest ku eşkere jî bike. Nedixwest malî pê serwext bibin ku têkilîyên wî bi hinekan re hene ku ew „hinek“ niha di çavê rejimê yan jî di çavên „destê tarî“ de weke xeter tên dîtin. Digel vê jî dibe ku li gor malbata wî Lezgîn jî yek ji wan kesên baş e, lê ma dê ji kû bizanibin ku çiqasî ji hev hez dikirin, çiqasî nêzîkî hev bûn. Loma Rênas hertişt veşart, rabû xwe li xwarinê mijûl kir. Hem peyivî, hem jî çend luqme xwarin, lê mîna ku bi pişta stûyê xwe bixwe, qet tam ji xwarinê nekir. Birçîbûn ne li bala wî bû, dilê wî tijî xem bûbû... Vê rewşa wî bala dêya wî kişand:

-Lawo, çiqas tu zer bûyî! Ma tu diêşî?

-Ez hinekî westîyame û hinekî jî diêşim.

-Ma tu hebekê naxwî?

-Na lê! Ez ne nexweş im, bes hinekî westîyayî me.

Evdo:

-Ezbenî heta tu hatî, te bajar serobino kir! Ez jî bim ez dê biwestim...

***

Rênas pir ji avjenîyê hez dikir, di dema vala de diçû avjenîyê. Ji bilî çem, dema ku vala dibû, diçû Komeleya Alîkarîya Xwendekaran cem Lezgîn. Hinekî dema xwe ya taybet ji bo wî jî vediqetand. Pê re diaxifî; wî ji rewşa zanîngehê agahdar dikir. Lezgîn jî kovarên kurdî didanê. Çiqas ew dîtiba, jê re “kurdî jî bixwîne, lê giranîya xwe bide ser dersên xwe.” digot. Rênas digot; “belê, belê mamoste. Belê seyda” û hew... Çiqas ev gotin rast didîtin jî, hifza xwe ji sîyasetê nedikir. Hezkirina avjenîyê ji xwe tu carî ji dilê wî dernediket. Tişta ku ji Lezgîn vedişart tenê ew bû ku pir diçû qeraxê çem avjenîyê. Carna dixwest ku jê re bibêje: “Mamoste, ka tu jî were, em îro herin ber çem.” Lê Lezgîn qet nedixwest. Ne avjenî dizanî, ne jî jê hez dikir, loma jî qet rê lê nedidît ku teklîf bike. Digel ku gelekî ji bavê xwe hez dikir û jê pir fikar jî dikirin, li hember bavê xwe jî ewqas ne bi pîvan bû, ewqas şerm nedikir. Dikir nedikir, nedikarî wî rûyê xwe yê henekoyî nîşanî wî bide.

Wan rojên ku li zanîngehê di nav xwendekaran de, ji ber sîyasetê pevçûn derdiketin. Guftûgoyeke weha di navbera wan de derbas bûbû:

-Rênaso, eger tu jî weke min dev ji zanîngehê bernedî rind e.

-Na, seyda! Ez dev jê bernadim, meraq neke!

-De baş e, lê ez ditirsim ku aqûbeta min li te jî be. (Beşirîbû)

-Mamoste, ez narevim!..

Rênas ji van gotinên xwe yên dawî şerm kiribû, lê êdî gotibû.

***

Hefteyek di ser bûyerê re derbas bûbû û hîn tu salox ji Lezgîn nehatibûn hildan. Roj bi roj ew hêvîyên “li pey her tengîyekê firehî heye” qut dibûn. Dixwest hinekî bigirî, şînê girêbide, lê keysa wî lê nedihat, şîn bi dest nediket. Ew ji Lezgîn mehrûm bûbû, ji her tiştê wî, ji dilovanîya wî, ji hevaltîya wî, ji rêbertîya wî û ji şîna wî jî... Nikaribû şînê jî girêbide, endîşeya eşkerebûna têkilîyên xwe dikir. Tenê xwe dilşikestî didît, huznekê ew vedigirt; seranser xwe di hemêza wê huznê de didît û heta bi kûrahîya dilê xwe his dikir... Agirek hêdî hêdî li canê wî gurr dibû. Agir, agirê huznê... Piço piço sor dibû, disincirî, madê wî diguherî û mehzûn bû...

Roj bi roj kula wî girantir, meraqa wî mezintir dibû. Mîna karkerekî ku di karê giran de dixebite, her ku diçû xwe westîyayîtir, zeîftir û têkçûyî didît. Jixwe di roja duduyê tatîla xwe de “xebera reş” sitandibû. Digel ku qaşo li tatîle jî bû, qet tatîl û îstirahet ne li bala wî bûn. Ew li Dîyarşanê, fikr û xeyalên wî li Cêsarê bûn. Dixwest ku rojekê berî rojekê ev dem derbas bibe û berê xwe bide Cêsarê, bê ka hinekî ji bûyerê serwext nabe. Çend caran bi hênceta ku divê li dersên xwe bixebite xwestibû ku destûrê ji dêwbavên xwe bistîne û here Cêsarê, lê tu bi ser nexistibû. Lewra wî ji ber endîşeyan her tişt di telefonê de nedipirsî. Tişta jê dihat, sibehan zû li ber televizyonê, nava rojê guhê wî li mesajên telefonê, yan li radyoyê, êvaran careke din li ber televizyonê bû. Ji bilî wê nûçeya ku wî eleqedar dikir, tu bûyerên din pir bala wî nedikişandin. Hevîya wî ew bû ku rastî xebera “Ew kesên ku 17ê adarê hatibûn revandin, hatin berdan” bibe, lê heyhat. Zikr û fikrê wî her û her Lezgîn bû. Di pey nimêjan re jê re dua dikir û ji bo qebûlkirina duaya xwe ji Xwedê zarzar dikir: “Xwedêwo! Ma li cem te pir zehmet e, hema bila bi sazkarî vegere nav zarokên xwe!” Lê rewş her eynî rewş bû, tu saloxên xêrê nedigaştinê.

***

Tam sêzdeh roj derbas bûbûn, lê wî tu xebera xêre nesitandibû. Roja çardehan, digel ku pir bêrîya Girdaran kiribû û ji xaltîya xwe jî pir hez dikir bêî dilê xwe di rojeke berfîn de berê wî ketibû gund. Rênas bi xaltîya xwe Emîne re ku ew hefteyek bû nexweş bû û ji bo doktor hatibû li cem wan dima, zivirîbû gund. Ew sê roj bûn ku li gund bû û ji bilî çend navberên piçûk hema bibêje ku herûher berf barîyabû. Sibeha êvara ku hatî na, ya din xwestibû ku bizivire, lê xaltîya wî tevî zilamê xwe nehiştibûn.

Sibehê zû Emîneya xaltîya wî dema ku çû hundir, dît ku Rênas digirî. Destê xwe xiste stûyê wî, got: “Çi bû keko?!” Her girî. Xaltî li cem rûnişt, destê xwe avête enîya wî, hinekî zor dayê, bi bal xwe ve kişand: “Birayêm çi bû, ez bi qurban!.. Ka ji xaltîya xwe re bibêje. Tu têşî, yan çi bû?” Rênas bi îskeîskan girîyê xwe vebirî.

Çiqas xaltîya wî lê israr jî kir, tu tişta di cihê bawerîyê de jê re negot. Bersiva herî dawî ku da ew bû ku sedema girî “nûçeyeke televizyonê” bû. Xaltîya wî ji vê sebebê bawer nekir, li ber lavlavên xaltîya xwe “kuştina hevalekî” bêhemdî ji devê wî derket, lê jê re tu ta bi derzîyê ve nekir.

Digel hemî israr, lavlav û zorê jî Rênas ya xwe bi ser xwe bi ser ya wan xistibû û bi rê ketibû. Bila rê xeter be, bila dereng bikeve ji erebê bimîne, bila navê vê rêwîtîyê intihar be, wî her tişt dabû ber çavê xwe û nehiştibû ku tu kes pê re heta bi gundê cînar Mezrê were. Ne mumkin bû ku erebe werin Girdaran, lê ji Mezrê belkî mumkin bû ku erebeyek, yan traktoreke ku here bajêr peyda bike. Li hinek cihan heta bi çokê di nav berfê de diçû xwar, rê kaş bû, serjêr bû, serma bû, sir bû, seqem bû, xeter bû... Kula Rênas ev hemî didan jibîrkirin. Niha hatibû devê Gelîyê Kûr, Mezrê xuya dikir. Dîsan li Lezgîn difikirî. Li tenêbûna xwe, li bi îşkencekuştina Lezgîn. Ew nûçe careke din hate ber çavê wî. “... doh li kuçeyeke kenara bajêr hat dîtin. Tilîyên wî hatine şikandin û di laşê wî de pir dax û birîn hatine dîtin.” Bi vê teswîrê re bîranînek hat ber çavê wî: Dema ku li Cêsarê erd hejîyabû û revîbû derve, rastî Lezgîn hatibû. Di dema ku herkes ji hundir derdiket de, Lezgîn çûbû buroya xwe û jê re gotibû, “kuro tu şerm nakî, direvî.!” Di dema ku xelk ji malê direvîn de ew diçû buroya xwe.

Di wê newala kûr de Rênas kûr kûr difikirî: Ew Lezgînê ku di hemî merheleyên jîyana wî ya li Cêsarê de xwîya dikir, niha di hemîyî de dê tunebûna xwe pê bide kişandin. Bi xwe re dipeyivî: Ma çawa Cêsarê dê bê Lezgîn bibîne?! Ma çawa ezê bêî wî bimînim. Ka, min dê tevê jîyana xwe bi wî re, bi rêberîya wî derbas bikira! Ew rêber, ew lehengê wisan mêr, mêrê bêhempa... Ma gelo bi îşkenceyeke çawa hatîye kuştin, wan zalimên xwînxwar çawa tilî şikandine, laş birîn kirine, dax dane? Gelo çi jê xwestine, çi ji wan re negotîye! Ax ew cesaret!.. Birînên laşên wî salox didin ku tenê Xwedê dizane wî çiqas li ber xwe daye, teslîm nebûye. Ew mêrê bêhempa, ewê ku bi mirina xwe jî qatilê xwe têk birine... Lezgîn! Çima tu çû yî, çima te lez kir? Ma hawar bû!?

Wê huznê careke din ew rapêça. Singa wî xitimî, bîn lê çikîya.... Çavên wî av girtin... Qirika wî bû girêk girêk... Kela wî xwe negirt, fûrî... Û carekê bi qîrîneke ku li ber erşê Xwedê bisekine got, ”Seydaaa!!!” Gelîyê Kûr bi aşîta xwe bi hewara wî ve hat; ji herdu alîyan ve lê gihat hev û hemêz kir, da ku agirê huznê vemirîne...