Mirov û şaristanî

Adar Jîyan

adarjîyan@mynet.com

B eramberîya peyva “şaristanî”yê di her zimanî de cihê cihê belê di heman wateyê de tê bikaranîn. Bo nimûne; di Fransî de wekî “civilisation, di Îngilîzî de wekî “civilisation”. di Almanî de wekî “zivilization” û di erebî de jî wekî “medenîyet” tê bilêvkirin. Îcar bi rastî ji ber ku ji wateya peyvê ya ferhengî wêdetir, wateya wê ya têgînî bêtir bala mirov dikişîne û mirov bêtir eleqedar dike, em dixwazin hinekî li ser wateya wê ya têgînî rawestin û hizr û boçûnên xwe der bibîrin.

Armanc û egera şaristanîyê ya sereke ew e ku jîyana mirov a civakî, aborî, sincî û aramî têkûztir bike û pêşve bibe. Peyva medenîyetê, ji koka peyva “medîne” ya erebî -ku tê wateya şar/bajar - hatîye dariştin û li medenîyetê ango şaristanîyê dagerîyaye. Peyv an jî têgiha “civilisation”(Fr.) “civilisation”(Îng.), “zivilization”(Alm.) jî kêm zêde tê wê wateyê. Ango ev peyva latînî rasterê wekî şarwerbûn (sivîlbûn) civakîbûn û komelyîbûna mirov tê zanîn û ravekirin.

Heta niha li ser rûyê dinê gelek şaristanîyên kevnar, qedîm, domdar û mayînde mohr û demxa xwe li dîroka mirovahîyê xistine. Û der barê van şaristanîyan de gelek rave, şîrove û watedayînên cure bi cure hatine kirin. Belê hemû jî bi awayekî xweşbîn û erênî hatine nasandin. Her wiha her yek ji wan wekî pêşketin, kemilandin, edilandin û bedewkarîya civakê hatine derpêş kirin.

Bi rastî her şaristanî wekî mîrateyeke mirovahîyê, bi hezaran sal hebûna xwe ji bo dahatûya mirovahîyê bi civakên bê, daye çespandin û hishisandin. Her şaristanîyeke nû, hebûna xwe li ser hîmê şaristanîya borî (ango ya heyî) daye kudandin û kemilandin. Tu şaristanî ji nişka ve derneketîye holê û di maweya çend salan de xwe nedaye peytandin. Her şaristanîyek, wekî wêris, peyrew û mîratgirê şaristanîyeke din (ya berîya xwe) xwe daye pêş û li nirx û hêjahîyên şaristanîya borî xwedî derketîye û ew pêştir birîye.

Di dîroka mirovahîyê de her çendî ku behsa gelek şaristanîyên mîna Asûr, Misir, Hind Yewnan ve Romayê tê kirin jî bi rastî du şaristanîyên cuda û cihêwaz wekî du rehên mirovahîyê xwîn û gîyan dane jîyana civakên borî û ew gihandine roja îro. Yek jê şaristanîya ku xwe dispêre zanîn û hişmendîya ronîdar û mirovane ya ku ji êş û azarên mirovan hatîye afirandin e. Û ya din jî şaristanîya ku di domana şer û pevçûnên bêyom û bênavber de li ser xwîn û xwêdanê hatîye mezrandin e. Bêguman ya ku xwe dispêre hişmendî û dilpakîya mirovahîyê şaristanî bi xwe ye. Belê ya ku li ser xwîn û xwêdanê hatîye avakirin, ji ber ku jîyanê li mirov û mirovahîyê diherimîne ne pêkan e ku ew wekî şaristanîyê bê dîtin û binavkirin. Dem, serdem, ast û radeya wê çi dibe bila bibe, ew hoveberî ye. Him jî hoveberîya hemdem û rojane ye.

Ji roja ku mirovahî bi hebûna xwe hesîyaye û heta îro, bi saya hin mirovên zanyar û ramanwer ên ku birq û şûleyên xwe yên hişmend û aqilane derpêşî civakên dîrokî kirine, ketine nav hewldanên nasîna mirov. Mirovên ku di her dem û domanê de li ser pirsên “çi?”, “çima?”, çawa?” “ez kî me?”, “li kû me?”, “ji kû me”, “ji kû derê têm?”, “bi kû ve diçim?” û hwd…hizirine û serê xwe pir êşandine. Her wekî din gelek şaristanîyên nûjen payedar û bedew dîyarî peyrewên xwe û civakên bê kirine.

 Şaristanîyên ku ji hêla mirovahîyê hatine senifandin, wekî du nifşan (alîyan) derdikevin pêşberî me. Nifşek rabûye bi qesta ku li bersivên pîrozwer biqeside bûye qesasê serê nifşê din û ji bedena xwe parçeyek rûh û gîyan hilqetandîye. Alîyê hêzdar û stembar ji nav vî nifşê derketîye. Û vî nifşê zoran û zilimdar, her wextê qirkirina nifşê reben, belengaz, bindest û bintûte ji bo xwe rewa dîtîye. Qet li kar û xisara vê yekê nepirsîye; di dahatû û tenduristîya xwe ya tevayî de nefikirîye; bêpirs û bêtirs kuştin û jiholêrakirina mirovan wekî derîyê çareserîyê dîtîye. Nifşê bindest û berdest jî, li sedem û egera vê kuştinê (ango xwekuştinê) gerîyaye, serê xwe pê re êşandîye. Belê çi cara ku bi mebesta lêpirsîna jiholêrakirina zilm û zordarîyê û bi hinceta darizandina tunekirina serdestî û bindestîyê tevgerîyaye tûşî girtin, darizandin, dardekirin, mişextin, talankirin û wêrankirinên bêyom hatîye. Yên ku ji ber vi zilm û zordarîyê filitîne jî di şikeft û berqefên nepenî de debirîne. Pey re boçûn û hizrên xwe bi mirovahîyê re parve kirine. Dîsa dawîya kuştin û qirkirin û jiholêrakirina mirovan nehatîye.

Îro jî bi heman awayî her ku diçe sedem û hincetên darizandinê şêwe û awayên dardekirinê, alav û amrazên kuştinê ji holê ranebûne. Berevajî wê nûjentir, dijwartir û xedartir bûne. Sed mixabin ev tişt jî gelek caran bi navê şaristanîyê hatine kirin. Dûgel (dewlet) xuhermendên (hikûmetên) ku bi xwîn û xwêdanê hatine damezrandin, bi rondikên çavan hatine meyandin û bi êş û azarên kedernak hatine strandin, xwe wekî afirînerê şaristanîyê dane nasandin.

Bo nimûne, di dîroka mirovahîyê de lehengên van şaristanîyan Firawn, Nemrûd, Dehaq, Promethe, Afrodit, Ebû Leheb, Hîtler, Musolînî ne…Yên îroyîn jî mîratxurên wan in û pêli pahnîya wan dikin û di rê rêzika wan de dimeşin. Ew jî li ser navê şaristanîyê tevdigerin û

Şaristanîyên ku bi vê pîvangê hatine şêwandin, mirov nifş bi nifş ji hevûdu veqetandîne û çîn bi çîn senifandine. Bi rastî pergala jîyana civakên çîndar bi xwe li ser vê bingehê hatîye avakirin. Ango mirov ji do heta îro wekî serdest-bindest axa-xulam, patron-karker, kardêr-karmend û her wiha plep- arîstokrat, gundî-bajarî hatine/têne senifandin.

Îro, arîşe û pirsgirêkên qirnê nû (sed sala 21ê) yên aborî, sîyasî û civakî ku mirov arasteyê lêgerîn û lêkolînên demê dikin, zanaveke nû û nûjen li ser mirovahîya cîhanê dide ferzkirin. Gelek mirovên dinê, ji bo ku bibin xwedîyê vê zanavê têdikoşin û hewl didin.

Çîn û hêzên desthilatdar ji hêla nîjadî, zayendî, aborî, olî, çandî û ramyarî ve xwe wekî takemaf, destûrmend û servedar nişan didin û mirovên din di bin stembarîya xwe de dihêlin û difetisînin. Di navbera van herdu alîyan de cudayetîyeke negihêj û nelê xwe bi her awayî dide der. Ev cudayetî piştî mirinê jî didome.. Bo nimûne; gava kesên ku ji çînên serwer dimirin ji bo wan piramît, menzelên bihişmet çêdikin. Belê kesên jar û xizan jî mitsek axa sar bi dest wan nakeve. Yanî pergala wê dinê ya ku bi navê şaristanîyê derketîye holê qet qîmetê nade mirov

Di dîroka civakên çîndar de, mirov tu car wekî hebûneke birûmet, hişmend û pîrozwer nehatîye dîtin. Berevajî wê, her gav wekî hincet, alav û tişteyên ku di suxreya pragmatîzmê (berjewendperestîyê) de têne xebitandin, hatine dîtin û pejirandin. Heçku mirov bi afirîndetîya(xulqa) xwe wisa qedirgiran e ku him ji heyîn û heyberên heyî sûdê werdigire û him jî sûd û fêdeyê dide wan. Mirov, tenê bi zanîn û hişmendîya xwe dikare hemû heyînên jîndar û ne jîndar biparêze û wan li gorî mebesta afirandina wan bi kar bîne. Yanî mirov ne alav e ku were biakranîn; ew, armanc bi xwe ye.

Gava ku mirov bê layan û pêşdarazî li xwezaya mirov ya bi rêk û pêk û bêhempa binihêre, dê mirov bibîne ku afîrînekê (xulyaqetê) herî kamil, têkûz û bedew mirov bi xwe ye. Mirov him rikn û ripinê her bedewkarîyê û hem jî sedem û encama her tiştî ye. Wekî Cenabê Bedîûzzeman Seîdê Kurdî jî dibêje “Divê şaristanî ji pêşketin û kamilbûna mirov re xizmetê bike û hêz û rêzdarîya mirov derbasî jîyana wî/wê bike.” Dîsa balê dikişîne ser gerdûnîbûn û gelemperîya şaristanîyê û dibêje: “şaristanî malê mirovahîyê yê giştî ye.” Divê îro mirov vê rastîyê li ber çavan bigire. Lewre di navbera mirov û şaristanîyê de pêwendîyeke pir xurt û jênager heye. Ne şaristanî bêyî mirov û ne jî mirov bêyî şaristanî dibe. Yanê hebûna mirov û şaristanîyê bi hevûdu ve girêdayî ye. Ji bo ku mirov zanava xwe ya rastîn bi dest bixe, divê her tiştî bixe xizmeta mirov û mirovahîyê. Ji bo wê jî, divê kes û alîyên şareza pêşî xwe bispêrin hîmê vê fersetê û bi vê egerê tevbigerin. Naxwe, dê hêzên şerûd li ser navê şaristanîyê bi destê xwe qira mirovahîyê bînin.

Îro pêdivî bi awayekî lezgîn bi pêkanîna zanaveke birûmet heye. Bêguman hemû şaristanî bi saya zanîn û hişmendîyê pêk hatine. Belê zanîn tenê ne pêşketina teknolojîyê ya ku çekên kîmyewî û nexweşîyên kujende diafirîne ye. Gava ku zanîn û teknolojî li dewsa ku mirovan bikuje û wan bike dîl, kole û benîyên pergalên mêtinger, tu qîmet û fêdeya wê namîne. Belê gava teknolojî jî jîyaneke aram û bextewar dîyarî mirovahîyê bike, wê Şaxê dibe xwedîyê rol û erkeke şareza û fêdewar.

 Divê şaristanî, tenê wekî pêşveçûna teknolojîyê û hilpekîna fezayê an jî venasîn û vedîtina, stêrk û gerstêrkên nava dilê esmên neyê dîtin. Şaristanîya mezin nasîna dinê û venasîna mirov bi xwe ye. Pîvang û krîterên şarezabûnê her gav ne pêşvebirina alav û amrazên teknolojîyê û bikaranîna wê ya neyinî ye. Şaristanîya rastîn, dahênandina teknolojîyê û alavên wê yên ku di suxreya mirovahîyê de tên bikaranîn e. Gelek hêz û dûgelên ku hemû alavên teknolojîyê di destê xwe de digirin, îro bûne xwedîyê çekên kîmyewî yên ku kuştin û qirkirina mirovan lezgîntir û hêsantir kirine.

Divê tu car dahênandina alavên şer ên ku di xizmeta pevçûnên navneteweyî de têne bikaranîn wekî şaristanîyê neyên dîtin. Carekê kuştina mirovan bi serê xwe hoveberî ye.. Hoveberî û şaristanî du kirûyên dijber û lêkneker ên nelihev in. Di vê serdema 21ê de li şûna ku li ser rûyê erdê aramîyeke gerdûnî pêk were û mirovahî bi jîyana xwe şa bibe îro qeyran û karesatên ku mirovahî tûşî wan dibe, pêk tên. Ev yek jî her car bi desê van hêz û kesên ku bi navê şaristanîyê tevdigerin pêk tê.

Şaristanîya mezin, pêkanîna hewcedarîyên mirov û têkûzkirina jîyana wî/wê ya daringî (madî)/rojane ye. Jîyana wî ya arişî/derûnî (manewî) jî girêdayî jîyana wî ya rojane teşe digire. Ev yek jî rasterê têkildarî naskirina mirov û aramîya mirovahîyê bi dest dikeve.