Kurd û Îslamîyet

Av. Nevzat Eminoğlu

Ç end roj berê sîyasetmedarekî kurd, di kovarekê de, got ku: “Kurd bi qebûlkirina Îslamê, paş de man.” Piştî vê beyanatê gelek kurdan, îtîraz û rexne yên manîdar anîn ziman. Xwedîyê wê beyanatê jî got: “Qesta min ew bû ku kurd, ji qebûlkirina Îslamê virde, paş ketin.”

Qest û mebesta wî çi dibe bila bibe, hin kesên îddîa dikin ku dînê Îslamê em paş de xistin, hene. Heta ne tenê di nav gelê me de, di nav miletên din yên misliman de jî, kesên xwedîyê evê nêrînê, hene. Heta di serê evê sedsalê de, sîyasetmedarekî tirk ê ku mewqîyeke giring îşxal kirîye, awha gotîye: “Ewrupa pirî gotîye top û tiving, pêş ve çû. Me jî pirî got Allah Allah, em li paş man.”1

Îja gelo wusa ye? Dixwazim li ser vê yekê bisekinim û fikrê xwe bi gelê xwe re parve bikim. Da ku raya gel rohnî be. Lewra bi dijberî û li hevketina fikr û ramanan, rastî dertê holê.

 Belê her însan, di bawerî û ramana xwe de, azad e. Bawerîya bi Xweda û bi dîn de, serbest e. Bixwaze bawer dike , bixwaze inkar dike, red dike. Eva heqê însan e. Kes nikare bi zorê bide qebûlkirin. Heddê bavê kesî jî nîne. Qurana Pîroz, evî heqê însanî, awha tîne ziman: “ Di qebûlkirina dîn de, kotekî/zorî tune. Rastî jî çewtî jî, êdî eşkere ye.” (Beqere: 255)

 Lewra Qur’an û hedîsê cenabê Pêxember, ku ev herdu çavkanîyên Dînê Îslamê ne, fikirîn û bawerîyê, wek xasse û taybetmendîyek însanî destnîşan dikin. Qur’an gelek ayetan de, awha bangî mirovahîyê dike “Gelî însanan! Ma hûn hişê xwe naxebitînin?...”(Beqere: 44), “Ma însan nafikire?” (En’am: 50) di vê derbarê de Pêxember jî di hedîseke xwe de, awha ferman dike: “Fikirîn û ramandina bi saetekê, ji ibadetê salekê, xêrtir e.” Îcar ji bo wezîfa fikirîn û bawerîyê pêk bê, divê azadîya fikr û ramanê, azadîya îfadeyê hebe.

Madem “însan fitraten mukerem e, pîroz e; li rastîyê digere. Carna batil dikeve destan, heq dizane û di hembêza xwe de vedişêre. Gava heqîqetê dikole, bêhemdê wî, delalet dikeve ser qafê wî; wek rastî zen dike, dike serê xwe.” Herwekî gotinek pêşîyên me kurdan dibêje: “Hûr bajo, kûr bajo.” Emê jî, li meselê hûr û kûr binêrin, bifikirin; ro kin bipîvin. Lewra pirî caran şaşî û kêmasî, ji nêrînek dûrî ve û bi nêzîkbûnek sûrî çêdibe. Bi nihêrînek dûr ve, tiştekî xayet muhal, mumkun tê xwuyan. Belê dûrî ve, stêrkek, qasî mumekê, tê xwuyan. Heta, wextekî ji bo hîlala Eyda Rojîyê, li hîvê dinihêrîn. Kalekî extîyar sond xwar, got min hîv dît. Nebê, mûyekî birûyê wî xwar bûbû, ketibû ser çavê wî. Îcar de ka, ew mû li kû, hîv li kû?

Gava meriv, bi nihêrînek zanistî û bi lêkolînek bi kitkite, li rûpelên dirokê temaşe dike, tê xwuyan ku, qet ti tarîxek, ti miletekî bêdîn, nîşan nade. Miletekî bêdîn, nejîyaye û najî.

Dîsa dîrok nîşan dide ku bi piranî pêxember, hatine Rojhilata Navîn, yanî Asyayê, Mezopotamyayê. Wek mînak, li hemberî despotîzma Firewnê xeddar, Hz. Mûsayê ku têkoşîna azadîya qewmê xwe yê bindest dike, tê xwuyan. Li hemberî Nemrûdê nemerdê xûnxwar, Hz. Îbrahîmê pîrê fikr û bawerîya rastîn, heye. Li hemberî Sezarê zulumkar, dengê Hz. Îsayê mirovhez û aştîxwaz, tê. Ev rastîyên tarîxê, îşareteke qederê ye û nîşan dide ku, tiştê ku Rojhilata navîn rake ser pîyan, dîn e. Lewma sîyasetmedarên ku li vir serokatî û rêvebirîyê dikin, divê xwe bispêrin vê hêzê. Qet nebe, pê bawer nekin jî, divê ji bo dînê ku nirxê hevpar e, hurmetkar bin. Îcar ez şaş û metel dimînim, hin sîyasetmedarên ku ji nav gelê me derketine, bi sala ye rêvebirîyê dikin, xwedî tecrûbeyên mezin in, ked û bedelên mezin jî dane, li orta çavê milet dinihêrin û li dînê Îslamê yê ku nirx û bawerîyeke muşterek e ji bo piranîya miletê me, lê bêhurmetî dikin, bêînsafane sûcdar dikin. Bi vî hawî, xwe û şexsîyeta xwe di nezera milet de, piçûk dixin, şax û çiqila ku li ser in, dibirin. Wax li min, heywax li min. Piştî ewqas ked û tecrube û bedel; ma ne bes e, ev xavtî û xamtî, ev negihîştî û nezanî?2    

Dîsa tarîx nîşanî me dide ku, heta bi şahidîya piranîya dirokzanên Ewrupa, gelên misliman çi wextê, xwe bi dînê xwe girtine û li dû çûne, ewqas pêş ve çûne û bûne medenî. Çi çax, dînê xwe berdane û jê dûr ketine, paş de mane û ji medenîyetê dûr ketine. Ewrupa û xwedîyên dînên din, bereksê vê yekê nin. Meriv gava li diroka miletên mislimanên esra navîn dinihêre, ku bi gelemperî li pey dînê xwe diçûn, wê serdestîyê, pêşkevtinê, şarezatîyê, dibîne. Di wê esra navîn de, Ewrupaîyên ku hişkehişk bi dînê xwe ve girêdayîbûn, di nav nezanî, tarîtî û hovtîyeke bêemsal de bûn. Lê, di van dused salên dawîn de, bi gelemperî misliman ji rûh û bingeha dînê xwe dûr ketin; cehalet, feqîrtî, dîktatortî, qrîzên eknomîk, jenosît, hevkujî, zulumkarî, bindestî, hovtî, irqperestî, barbartî… Yanî hemû celebên nerindîyê, nemerdîyê, nemerivtîyê, di nav wan de şax veda. Ewrûpîyan jî, dema ji dînê xwe dûrketin, pêşketin û şarezatîya ku destxistin, wa li ber çava ne. B. S. Nûrsî evê rastîyê awha tîne ziman: “Heyf û mixabin ku bîyanîyên Ewrûpî, çawa her tiştên me yên rind, ji me sitandine; wusa jî, exlaqê me yê qenc jî, ji me dizîne. Herwekî exlaqê meyê bilind û qenc, li cem me rewac û kirîdar nedîtîye; û ji me xeyîdîye, xwe avêtîye ba wan. Rezalet û nerindîyên wan, li ba wan, muşterî û rewaç nedîtîye, hatîye bazara cehaleta me.” Ev rewş rastîya evê gotina wî jî nîşan dide: “Ewrupa bi Îslamê hemle ye, wê rojekê biwelidîne. Osmanî jî bi Ewrupa biheml e, dê rokê biwelide.” Hê sedsal berê, dema Osmanîyan de, di 1906an de, li hemberî pirsa “derheqê pêşeroja Osmanî û Ewrupa de çi difikirî? ev bersîva tarîxî dabû. (Î. Dersler: 126)

Mesela: rewşa ereban ya berya Îslamê ku wek “dewra cehaletê” tê binavkirin, melûmê herkesî ye. Piştî hatina Îslamê, ew erebên hov û zulumkar, bûn mamosteyên miletên derdorên xwe; nivîs û kitêb hînî wan kirin. Gelên xwedî medenîyetên qedîmî re, bûne miellim û dersdar. Ji gelê dunyayê re bûne rêvebir û dîplomat; sazûman û sîyaset hînî wan kirin. Bi serwertîya Pêxemberê Îslamê û xelîfeyên raşid/rastîn de, esreke seadeta beşerîyetê ye wusa damezrandin, ku heta hetayê model û mînakeke xweşbextî û âzadîyê, edalet û dilşadîyê ye, ji bo hemu mislimana û mirovahîyê. Endulis Emewîyên ku zanist û medenîyet hînî Ewrupa kirin, dewleta Omer kurê Ebdulezîzê Emewî yê ku nîşana edalet û seadetê bû, encama Îslamê bûn, ji Miletê ereb re. Ereban dema ji esasên Îslamê dûr ketin, yanî xelîfetîya ku îdara cumhûrî û raya gel e û ji bo rêvebirî û serkarîyê, ne neseb û malbatîyê, ehlîyet û lîyaqatê esas digre, berdan, îdara seltenatê, yanî qraltî, melîktî û sultanetî anîn. Şûna esasên Îslamîyên wek wekhevî û mirovhezîyê, fikra irqperestîya ereb, bi partîya Baas û yên mayî anîn. Paş ketin û zivirîn cehaleta xwe ya berya Îslamê. Bûne kasealêsê Rojava; dijmin û qatîlên kurdan û Îslama rastîn.

Mesela miletê tirk berya Îslamê wek qebîlên paşmayî û talanker, di Asya navîn de, êrîşê medenîyetên li derdorê xwe, dikirin. Heta, Moxolên ku eqrebayên tirkan nin, ji ber ku nebûn misliman, ewê hovtî û barbartîya xwe domandin, êrîşê medenîyeta Çîn, Ewrupa û Alema Îslamê kirin, tar û mar kirin, şêlandin û şewitandin. Lê piştî ku tirk bûne misliman, bi gelemperî bûne însanê medenî, nispeten dewlet û medenîyetên adil û cîhangîr, avakirin. Paşê rêvebir û sîyasetmedarên tirk, ji Îslamê derketin, serê serî de Ciwanturkan, paşê partîya Îttîhad û Teraqî û dûvre Kemalîstên modern, gotin: “Em Îslamê davêjin. Lewra Îslamê, em paş de hîştin.” Û paş ve zivirîn ser eslê xwe yê berya Îslamê. Li hemberî mislimana û xiristîyana, êzîdî û alewîyan; li hemberî miletên kurd û ermenî, rûm û asûrî, heta li hemberî hemnîjadên xwe yê tirk ên muxalif û misliman; zulmeke li dar xist in, ku Xwedê nîşan nede. Mîrasa tirkên Osmanîyên Îslamî, red kirin û gotin emê sazûmaneke modern ava bikin. Ew gel û dîn û bawerî û mezhebên ku dema Osmanîyên nispeten Îslamî de, bi hev re bi cînartî û biratî, bi bîr û bawerîya hev re hurmetkar û bi aştî dijîyan, marûzê êrîşên hov yên hemnîjadên xwe yên bêdîn, hatin. Bi terora dewletê, ewî baxçeyê bi rengînî û zengînîya gel û bawerîyan ve xemilîbû, qelandin û qir kirin. Nîşan dan ku Îslamê, çi hov kedî kiribûn, kiribûn meriv û însan. Dîsa nîşan da ku, yê ku piştî nasîna Îslamê, ji Îslamîyetê derkeve, ji însanîyetê û medenîyetê jî derdikeve. Tu tav û ronahîyekê nabîne. Mehkûmê tarîtî û zulmatê dibe.

Gava hê kurd nebûbûn misliman, ne navekî wanê wek “kurd” ku mena xwe “egît, qehreman, xurt”e, hebû; Ne jî welatekî wanê bi navê “Kurdistan” ku bi mena xwe “warê egîtan, warê qehreman û şehîdan” e, hebû. Ne jî, pirtûk û mektebek wan hebû ku meriv bêje: “Kurd berya Îslamê xwedîyê vê nivîsê, vê pirtûkê, vî xetê bizmarî bûn, vê eserê bûn”. Tiştekî wusa zelal tunebû. Lê çi hebû? Berya Îslamê, di bin îdareya dewletên Pers û Bîzansan de, wek qebîlên bêser û ber, bênav û deng digerîyan, dijîyan. Rewş û reng û dengekî wanê tarî û temirî hebû ku, hemû dirokzanên dinê û hemû evîndar û aşiqên rewşa kurda ya berîya Îslamê, dikin nakin, lêdigerin nagerin, tam zelal nabe ku kurd wê demê çi bûn, çi dikirin. Ka qebîlên bi navê Mîtanî bûn yan Xaldî bûn, Medî bûn yan Kardûkî bûn..hwd. Qe nebe, dîsa serê me kurdan bilind e, ku wek wan miletên din yê berîya Îslamê, bi barbarî û cehaletê, zirara me negîhaye kesî. Dibe ku pêşerojê de, tiştên zelaltir jî derên û em kurd pê îftîxar bikin. Lewra herêma kurda, cîyê medenîyetên qedîmî ne, wek Sumerîyan û mezopotamîyan. Warê medenîyeta Cûdî yê Nebî Nuh e. Warê şarezatîya Hz. Îbrahîmê ku bavê pêxemberan e.

Lê rastîyek dîrokî û li ber çavan heye. Ew jî ev e: Piştî Îslamê, tarîxa kurd ji şêlûtîyê, tarîtîyê dertê. Nav, ziman û navê welatê wan, tam zelal dibe3. Zimanê kurdî cara pêşin, eserên xwe yê nivîskî dighîne ber destê me. Zana û edîbên wek Tahirê Uryan, Elîyê Herîrî, Hesenê Bateyî. hwd. kitêb û dîwanan, edebîyata kurdî re yadîgar dihêlin û bingeh çêdikin. Profesorê tarîxê yê Universîteya Harvard a Amerika, lêkolînê xwe yên derheq vê demê de, awha tîne ziman: “Kurd, piştî sêsed salên xerabûn û pelçiqandinê yên di bin îdareya Sasanîyên Îranî û împaratorya Bîzansî de derbasbûyî, navbera sedsalên 7an û 9an (mîladî) de, hêza kurda ya sîyasî ya ji nû ve şînbûyî, mohra xwe lê dixe. Ev heyama ku di esrên 10an û 12an de dertê asta here bilind, bi awakî heqdarî, wek “sedsalên Îslamê yên kurd” tên binavkirin. Hakimîyeta kurdan ya sîyasî, bi saya fethên leşkerî û koçberîyê, ji Asya navîn bigre heta Libya û Yemenê dirêj dibû. Kurdan him dewlet û xanedanên ku herêmên dil û navenda Rojhilata Navîn nin, diparastin, ava kirin. Him jî çand û kultûra kurd, demên xwe yên zêrîn jîya. Kurd di pêvajoya van hemû deman de, di warê felsefe, muzîk, muzikolojî, mîmarî, muhendisî, matamatîk û astronom de, bûne pispor. Di nav pêştatirên kurd yê wê demê de, dirokzanên wek Ebul Fîda, Îbnî Esîr, Îbnî Şeddad û Îbnî Quteybe; fîlozofên wek Suhrawerdî, Ayn el-Qudat Hemedanî;  muzîkologên wek Seyfeddîn Ûrmewî û Muhammed Îbnî Katib Erbîlî; muzîsyenên wek Îbrahî û Îshaq Mawsîlî û Zeryab; mîmar û muhendisên wek Munîs; matamatîkzan û astrologê wek Muhyedîn Axlatî; bîyografîstên wek Îbnî Xalîqan, ensîklopedîstên wek Îbnî Nedîm; şoreşkerên civakî û dînî yên wek Babek û Narseh, meriv dikare wek mînak bêje.” (Prof. Dr. M. R. Îzady. Kürtler. Îngilizce'den: C. Atila. Doz Yayınları. r.97) Di nav kurdan de ilim û medrese pêş dikeve. Bi vê bingehê, kurd dewletan ava dikin. Wek dewleta Rewadî, dewleta Merwanî, dewleta Erdîlani, Împaratorîya Eyyûbî hwd. Nexasim bi dewleta Eyyûbî, medenîyet, edalet û însanîyetek e wusa nîşanî alemê didin ku, ne tenê alema Îslamê, hemû Ewrupa jî, lê hewes û heyran dimîne. Heta niha ti dewleteke rohilat û ti serokekî misliman, ji hêla Ewrupa ve, qasî Dewleta Eyyûbî, qasî serokê wî, Selaheddînê Eyyûbî, nehate hezkirin û teqdîrkirin. Belê, mezintî û camêrtî ew e, ku ji hêla dijminê xwe ve jî, bê pejirandin kirin (bi vê munasebetê, bi çend kelîmeyan, kuleke dilê xwe, naxêr kuleke miletê xwe jî, bînim ziman: Em kurd li Eyyûbîyan xwedî dernayên. Derheqê de, lêkolînê tarîxî nakin. Pirtûkan nanvîsin û li alemê, nadine nasîn. Ew jî derdekî me yê li ser derda ye. Ku ne hûn bipirsin, ne jî ez bêjim.).

Piştî Îslamê kurdan, bi avakirina wan dewletan û medenîyetan, li hemû alemê, di rohilata navîn de, xasma li Kurdistan, li bajarên wek Dîyarbekir, Bidlîs, Hesenkeyf, Ruha, Mêrdîn, Meya Ferqîn, Şam, Heleb, Kerkûk, Mûsil, Qahîre hwd. gelek eserên tarîxîyê nemir li dûv xwe hîştin. Bi gelek mekteb û medrese, pire û xan û man, koşk û sera, camî û nexweşxane hwd. wan bajaran îmar û îhya kirin. Piştî ku gelên rohilata navîn, xasma ereb û tirkan, di van esrên dawî de, dev ji medenîyeta Îslamê berdan; dewra “cehalet” û “barbarî” ya xwe, ji nû ve, jîyan. Bi alîkarîya Awrupa, kurd û miletên din, Îslam û dîn û bawerîyên mayî, kirin hedefên xwe yên hovane. Kifş bû ku Ewrûpîyên Rojava, berîya sedsalan, ew derb û şîmaqên ku ji kurdên Eyyûbî xwaribûn û ji Rohilata navîn û ji Qudsa şerîf hatibûn derkirin, jibîr nekiribûn. Lewma Ewrûpîyan, kurd û Kurdistan kirin çar perçe û di nav tirk û ereb û farisan de parve kirin. Da ku heyf û întiqama wê darbeyê bistînin. Lê kurd û kurdî û Kurdistan, bi wê xêr û bereketa ku ji Îslamê hildabû, çiqas hate înkar û îmhakirin, neqedîya û nemir. Çiqas hate tunekirin û qedexekirin, nehelîya û nehat jibîrkirin. Çiqas hate talankirin û wêrankirin, wenda nebû. Ev rêzên ku şairê kurd ê navdar, Ahmed Arif anîye ziman, rastîya wê bû: “Lêxin lawo, lêxin. Ez wusa bi hêsanî namirim” Ji bo ku ev eserên tarîxî yên ku ji dewlet û medenîyetên kurd mane, îmha bin û li rû erdê da ku qet ti şop û îmzayek, ji kurdan nemîne, bi qestî, li ser wan bajar û eserên tarîxî, baraj û bendavan çêdikin. Binê avê de dihêlin. Heta akademîsyenê kurd Prof. Dr. Îzady li ser evê qetlîam û talanê, lêkolînek hêja kiribû. Tenê sernava nivîsê, kezeba meriv dişewitîne: “Barajlar, Kahrolas Barajlar”

 Kurd piştî dawî lêhatina Eyyûbîyên Hesenkêfê û girêdana wana bi Osmanîyan, ketibûn xewê. Xeweke pêncsed salî. Bi nezanî, bi şerê navxweyî, hêza xwe wenda kirin. Li hemberî hev, cînayet û xunxwarîyên mezin kirin. Di serê vê sedsalê de, yanî tam sed sal berê, yanî hê ne tirk, ne ereb, ne faris hwd qet ti miletekî rohilata navîn azad û bi dewlet nebû. Di navbera 1907an û 1921ê de, S. Nûrsî yê kurdî, ji bo li Kurdistanê bi navê Medreset-uz Zehra Unîversîteyekî avake, tê Stenbolê, da ku kurdan ji nû ve rake ser pîyan. Padîşah Ebdilhemîdê 2., wî davêje tîmarxanê, paşê jî dike hepsê. Bi kitêb û maqaleyên xwe, kurdan, gazî zanîn û hişyarîya netewî dike. Paşê 1908 û 9an de diçe Kurdistanê. Gund bi gund, bajar bi bajar, eşîr bi eşîr, serdanpê li welat digere. Dersa azadîyê, dersa yektîya millî, dide kurdan. Bo ku bi lîstikên Ciwanturk û îttîhad û Teraqîcîyên ku plan dikin ku li hemberî ermenî û asûrî û êzîdîyan qetlîaman çêkin, nexapin. Awha bangî kurdan dike: “Ey gelî kurdên leşkerên qehreman! Pênsed sal e, hûn di xew de ne. Bes! Ger hûn teralîyê bikin, ji bo azadî û yektîya millîya kurd nexebitin, hûnê sed sal şûnda ancax sipehîtîya azadîyê bibî” (Î. Dersler. 86) Ji ser van gotinan re, sed sal derbas bû. Mixabin kurdan guh nedanê. Ev bela, musîbet û bindestîya ku hate serê wan, ji vê guhnedayînê bû. Wuhareng kurdan kefareta wan cînayetan dan, di nezera qedera Îlahî de, paqij bûn. Teze musteheqê mukafatê bûne. Ger em ji paşerojê ders bigrin û rind bixebitin. Emê kurdê, azad û serxwe bin. Paşê yektî û biratîya Rohilata navîn saz bikin û aştîya alemî de, roleke sereke hildin ser xwe. Dîsa dersa edalet û însanîyetê bidin Rojhilat û Rojava. Ev yek, ne dûrî aqilan e. Dûrî dîrokê, qet nîne. Dûrî rehm û hikmeta Xweda Teala, qet qet nîne. Lewra çerxa felekê, bi fitl û ger û dewr e. Tarîx jî bi tekerrur e. “Musîbet, encama cînayetê û destpêka mukafatê ye.” Lewra Xweda Teala di Qurana Pîroz de, awha ferman dike: “Lê em dixwazin ku, lutf û alîkarîyê, li mezlûm û bindestan bikin. Wan bikin serok û rêber. Milk û mîrasa welatan, bixin destê wan.” (Qesas: 5) Ger meriv bi zanyarî li rûpelên dîrokê binêre, emê rastî gelek numûneyên evê rastîya ku ayeta kerîme ferman dike, bên. Heta S. Nûrsî yê ku pisporê ilmê ma‘na û mesaja Quranê ye, qala evê dustûra îlahî ya ku di nav civatên gelan de carî ye, dike. Derbarê rizgarîya kurdan de, mizgînîya wan îşaretên ayetan dide. Wek mînakekî pir kurt: Di behsa têkoşîna Hz. Mûsayê li hemberî Firewn de, di sureya Îbrahîm de evê ayeta han nîşan dide: “Bi sond û peyman, me Mûsa bi mucîzeyan şand û jê re got ku; qewmê xwe ji tarîtîya zulmê, derxe ronahîya azadîyê. Wan rojên borî yên felaket û bindestîyê, bîne bîra wan...” Lewra yê zana re, îşaretek bes e. Dewama van îşaret û mizgînîyên ayetan, hewaleyê kitêbên Ustad Nûrsî dikim.

 Wek encam; gava bawerîyek, yan îdeolojîyek, were nirxandin, divê bi referansên wî yên bingehîn ve, were nirxandin. Ne bi mensûbê wê yên sextekar ve. Îslamîyet jî divê li gor referansên xwe yên esasî ku Quran û hedîsên pêxember in, bê pîvan. Belê mêş, avê vedixwe, hingiv dide; lê mar avê vedixwe, jarê dirêje. Çawa tirk dibêjin: “Yiğidi öldür, hakkn yeme.” Yanî, camêran bikujin; lê heqê wan nexwin. Merivek dikare bêje: “Hişê min nagre, yan jî nayê hesabê min, ez dînê Îslamê bawer nakim.” Hayhay, ser çavan. Ev mafê wî ye. Lê dijî rastîya tasrîxê, bi bêînsafî, heqaret û îftira li Îslamîyetê bike, ev li camêra nake.

Bi vê tespîta Seydayê Nursî, gotinên xwe diqedînim: “Îslamîyet wek royê ye, bi pufkirinê natemire. Wek rojê ye; bi çavgirtinê nabe şev. Yê ku çavê xwe bigre, li xwe tenê dike şev.”

Têbinî:

 1) Nûrsî, qala vê gotinê dike û bersivên biderb û zanist, didîyê. Beşeke wê bersivê: “Em jî dibêjin ku gelî belengaz û bêçareyan! Ev dunya misafirxanek e. Her roj dused hezar şahid, bi cenazên xwe, hukma “el mewtu heqqun/ mirin heq e,” îmza dikin û ji vê dewê/îddiayê re, şahidyê dikin. Ma hûn dikarin mirinê bimrînin? Dikarin van şahidan tekzîb/red kin? Madem nikarin. Mirin, bi meriv, Allah Allah dide gotin. Di sekeratê de, li şûna Allah Allah, ka kîjan topa we, kîjan tivinga we, wê tarîtîya ebedî, li ber ewê di sekeratê, ewê bêkesî û bêhêvîtîyê, dizîvirine hêvîyeke tam? Madem mirin heye. Herkesê bikeve qebrê. Ev heyata diçe. Heyateke daîmî tê. Ger carekî top û tiving bête gotin, divê hezar carî Allah Allah bê gotin. Him di rêya Xwedê de be, tiving jî dibêje Allah, top jî dibêje Allahû Ekber û diqêre. Bi Allah îftar dike”(Mektubat:499)

2) Hevalê hêja Sever Işık li ser gotinên Mehdî Zana, maqaleyeke hêja û bi navê “ Kürt Koloni Subayları ve İslam” nivîsî bû. Bi awakî zanistî û bi rexneyên pozîtîv, nirxandibû. Ji wê maqaleyê çend hevok: “li ser vî erdî, fikra çep, pêsîra xwe ji “duajotîya” rojavatîyê xelas nekir. Zivirî şêweyeke modernîteyê ya wusa ku, ji Kemalîzmê diha radîqaltir. Program û nêzîktayîyeke “rastîn” û “jigel/yerli” ya ku hemû derdoran/kîtleyan hembêz bike, pêkneanî. Ev refleksa “dijberî ya li dîn” ya pozîtîvîst ku ji bermaya Kemalîzmê maye, tevlî “hişsazîya” çepa kurd bûye. Di vê hêlê de, di gotinên Zana de, tiştekî nuh tune ye. Lewra ev gilî û gotin, “bi me ji nas”bûnê, wêdetir; ev ji hêla kurdekî ve û ji bo kurdan, herf bi herf tekrara gotinên ku çepgîr û millîtarîstên tirk û Fars û hetta yên ereb ku bi dehan sala ye tekrar dikin e. Ya ku Zana dike, dubarekirina “çîroka berê” ye. Lê çi? Îslama ku ereban jî paş de hîştîye, çima kurdan jî paş de nexista! Nakokîya di navbera hêzên sîyasîyên zordest û hereketa sîyasîya kurd de, di “kûr”da nîne, li “rû”ye. Meriv cîyên kelîmeyên “tirk” û “kurd” biguhirîne, di navbera wan de ti ferq namîne. Helwesta sîyasetmedar û rewşenbîrên ku bûne bîyanîyê dîn û bawerîya gelê xwe û evê bawerîyê,heta bi dereca empatîyê jî tênaghêjin, “serbazên kolonyalîst” tînin bîra meriv. Ev rewşenbîrên ku di jîyana şexsî û civakî de giringî û giranîya bawerîyê; qîmeta wê ya paxişok û rohnîdar, naxwazin fêhm kin, bi “wijdanek bîyanî” nêzîkî civata xwe dibin. Bi “nirxên bîyanî” însanê xwe dinirxînin. Tenê balkişandina li têgeha “kurd”a ku ma‘neya sîyasî û etnîsîte dihewîne, bandoreke hawirdor pêk nayne. Lewra ji bo însanekî, nasnameya netewî û etnîk, di nav gelek nasnameyên wî de, jê yek e. Divê meriv evê rastî û dîyardeyê li pêşçav bigre ku însan xwe bi gelek nasnameyan, dinasînin. Ziman û awayê “sûbayê dagirker”ê ku bi civata xwe re lihevnehatî, ji kultûr û têgihîştina wî ya jîyanê bêpar e; ji hevbûna gel, rewşenbir û sîyasetmedaran; û ji kûrkirina jihevnebawerîyê wêdetir ti encamekê nade. Divê hemû rewşenbîr, pirsa “însan bi çi dijî?” ji xwe bike. Kifş e “barbarên kurd” bi paşve (vegerîna)/rû‘cûa xwe, lêne/dilhene “ramûsanên/maçên nû yên kujjar”bibexşînin kurdan. Îro di Alema Îslamê de, Îslam bi xwe, marûzê êrîşê ye. Erê, ev gotinên sarobaro, xêncî rencîdebûna kurdên dîndar, temîz; kêrî çi tên? Û li însanekî rewşenbir dike?” (www.nasname.com)

3) “Kurdan, warê ku lê dijîn, wek “Kurdistan” bin nav kirine. Nivîskar û seyyah/gerokên Rojava jî, herêma kurdan wek “warê egîdan” wesfandine/nasandine. Belê ev hemû jî rast in. Lê em destê xwe bidin ser wijdana xwe, divê em jê re bêjin “welatê şehîdan”. Lewra kurdan di hemû demên tarîxê de, ji bo azadîyê, ji bo Îslamê û ji bo heq, gelekî şehîd dane. Giringîya şehadetê jîyane û hînî hemû neslê xwe kirine. Piştî ku gemîya Nuh li çîyayê Cûdîyê kurd rûnişt, li van deran, bi pêşengîya Nuh, dewreke nû dest pêkir. Ji wê tarîxê heta îro, zaroyên kurdan yên qehreman, Cûdî terk nekirin. Ewladên kurda yên girêdayî Nuh, ji bo azadî û bawerîya xwe, canê xwe kirin feda û paşve gav neavêtin. Zulm û zordestî çiqas dijwar dibe bila bibe, kurdan, ji ti zordestîyê re, serî danenîne. Her dem di şopa bawerîya xwe de, ji serîhildana li hemberî zulm û zordarîyê, nehatine xwarê. Lewma tarîxa kurdan, serdanpê tarîxeke têkoşînê ye. Lewma tarîxeke trajîk e…”Nivîskarê Mirsî yê Îslamî yê ereb, Dr. Fehmî Şinnawî (r.aleyh). İslam Ummetinin Yetimleri: Kürtler/ Kurd: Sêwîyên umeta Îslamê.