Giringiya kovarê
SELMAN DILOVAN
Di nava berhemên nivîskî
de kovar gelekî giring e. Gelek taybetiyên kovarê hene ku ev taybetî kovarê ji
weşanên nivîskî cihê dikin. Kovareke çandî û edebî, çendî carna cî bide tiştên
rojevê jî, lê giraniya wê li ser wan xebatên ku bi derbasbûna zeman kevin nabin
e. Kovareke wiha ne ciyê tiştên rojane ye, mîna rojnameyan; herwiha ne pirtûkek
e jî ku ji serî heya binî li ser mijarekê raweste.
Kovar mîna sifreyek
dewlemend e ku gelek celebên xwarinê tê de hene. Xwarin çiqas xweş be jî, eger
celebek tenê be, meriv jê aciz dibe; lê eger xwarin celeb celeb be, îştaha
meriv zêde dike û meriv jê têr nabe. Kovar jî eynî bi vî şiklî ye; ango ji ber
ku celeb celeb e, dişibihe sifreya dewlemend. Ji ber ku di kovarekê de gelek
ramanên cihê cihê cî digirin, xwendina kovarê jî xweştir dibe. Lewra xwendevan,
her nivîsekê bi uslûbeke din, bi zewqeke din, bi agahdarîne din dibîne û bi
heyecaneke din dixwîne. Ev jî xwendevan bêtir teşwîqî xwendinê dike. Ji bilî
nivîsaran, kovar gelek caran cî dide rexnegîriyê jî. Pirê caran rexnegîrî ji
nivîsaran bêtir bala xwendevanan dikşîne. Xwendevanê ku carna ji helselgandinên
nivîskarê nivîsarekê, yan pirtûkekê guman dike, li hêviya rexneyekê ye ku wan
gumanan ji serê xwe derxe û dilê wî li ser wê mijarê rûne. Ne tenê bi rexnegîriyê,
kovareke baş bi naveroka xwe jî gelekî rengîn û dewlemend e. Nivîsar, şiîr, lêkolîn,
ceribandin, çîrok, bîranîn, nirxandin, şîrove, rexnegîrî, hîcîv û hwd.
Eger ji vê hêlê ve li
kovarê bête nêrîn, dê xuya bibe ku çiqas hêja ye. Cemil Meriç dema ku kovarê bi
pirtûk û rojnameyan re muqayese dike, weha dibêje: “Pirtûk zêde ciddî, rojname
jî zêde bêmesûliyet e. Kovar keleha ramana azad e. Belkî serserî ye; lêbelê
ramaneke nû û germ e. Pirtûk pirê caran berhema şexsekî ye, dengvedana ramanekê
ye; kovar ya civaka jîran e. Kovar wesiyetnama nifşekî ye, ya rast jî mesaja
nifşekî ye.”[1][1]
Lê mixabin kovarên me bêsiûd
û bêîqbal in. Xebata ku dikin bêbêrsiv dimîne, yan jî bêbersiv tê hiştin. Gelo îro
çend kovarên me heneş Çend jê mehane neş Çend jê di wexta xwe de derdikevin. Kîjan
kovar firotina xwe derdixe ser 5 hezaranş Kovarên me çendî carna ji hêla hêzên
serdest ve hatine girtin jî, hinekên wan jî ji bêeleqedarbûnê nikarîne weşana
xwe bidomînin û bi xweber hatine girtin. Mixabin telefkirina girtina wan jî
nemumkun bûye. “Her kovareke ku tê girtin binketina cengekê ye, hezîmet yan jî întîhar
e.”[1][2]
Berî niha bi 20-30 salî
berhemên me yên bi tîpên latînî gelek kêm bûn. Piraniya berhemên me bi tîpên
erebî bûn. Kovar û rojnameyên ku berê derdiketin di rewşeke ji vêga kambaxtir
de dijîn. Di van 10-15 salên dawî de êdî bêhtir berhemên me xuya dibin.
Lê pirsgirêkeke giring ya
van berheman heye: Pirsgirêka alfabê. Ev cihêtiya alfabê li gor ku niha xuya
dike wê hîna jî bidome. Ev cihêtî li weşanên me tesîrek neyinî dike.
Em îro bi piranî bi du
alfabeyan dinivîsin; erebî û latînî. Ev cihêbûna alfabê xwendevanan dike du beş.
Ev herdu beş jî di berhemên nivîskî de, ji hev bêxeber dimînin. Êdî kovarên
kurdî dikevin wê rewşê ku bi tenê xitabî beşekê bikin. Ev jî bextreşiyeke weşanên
kurd e, ku xwendevanên wan ji ber vê sedemê jî hindik dimînin.
Kovarên me di rewşeke wiha
zehmet de ne.. Ji bo serkeftina vî karî, hinek xebat, hinek cehd, hinek xeyret,
hinek hêvî, têr dike.
Dema Komara Tirkiyê saz bû,
pirsgirêkên wan jî hebûn, hê jî hene. Weku tê zanîn piştî Komara Tirkiyê saz bû,
alfabe xwe guherandin; ji tîpên erebî çûn tîpên latînî. Ji vî alî ve ew jî di pêvajoya
ku niha em tê de ne re derbas bûn.
Wê demê kovarên wan jî bêeleqedar
man, xwendevanên wan jî hindik bûn. Cemil Meriç wê rewşê weha dinirxîne: “Di
nava me de çarenûseke kovaran ya hezîn heye. Pirên wan mîna kulîlkan, demekê
dijîn. Yên herî bi siûd deng li nifşekî dikin. Kovarên kevin mîna tirbeke bêziyaretvan,
mîna kaşoyeke bêmefte ne. Tu kes meraq nake, ka gelo çi bîranîn ketine nav rûpelên
wan, kîjan hêvî û kîjan heyecan tê de veşartî neş”[1][3]
ZEHMETIYÊN KOVARÊ
Zehmetiyên kovarekê pir
in. Yê kovareke kurdî hê pirtir.
Kovar weku rojnameyekê her
roj dernayê, lê mîna pirtûkekê jî nikare ji dema xwe paş jî bikeve. Divê di
wexta xwe de der bikeve.
Kovar heta ku diweşe di
gelek merhaleyan re derbas dibe. Nivîs, ziman, uslûb, rêzkirin, teshîh, mîzanpaj,
filîm, montaj, çapkirin û hwd.
Heryek ji van jî di nava
xwe de ji hev vedizelin, dirêj dibin, ji wan jî problem derdikevin. Mesele nivîs.
Carna nivîsên ku ji weşanvanên kovarê re diçin, peyv bi hevê ve nayê girêdan,
bi xwendina çend caran ancax meriv tê digihe ku armanca nivîsê çi ye. Nivîskarê
wê, xwe di mijarê de winda dike. Di serencamê de dixwaze çi bibêje nayê fêhmê.
Eger mudaxele neyê kirin, ew nivîs bi kêr nayê û ne muqabilê weşanê ye. Çendî
ku biweşe jî, nayê fêhmê. Hingê jî dibe ku rexne ji weşanvanên kovarê re werin.
Lewxe lazim e weşanvan mudaxele bike, zimanê wê, uslûba wê rast bike. Weşanvan
bi vê rastkirinê re carna bêmubalexe bi qasî nivîskarê nivîsê zehmetiyê dikşînin.
Lê ev jî ne çareserî ye; lewra mudaxela nivîsê jî pirsgirêk e. Lewra kesê ku ev
nivîs rêkiriye dibe ku îtîraz bike, bibêje; “çima we zimanê min guherandiyeş”
Carinan aliyekî meriv agir e, ger meriv nêzîkî bibe, jê dişewite; aliyek jî
derya ye, ku meriv bikeviyê merivê tê de bixeniqe.
Yek jî ziman e... Zimanê
nivîsê jî giring e. Hinek nivîs zimanê wan herêmî ne. Ev peyvên herêmî carna
nayên fêhmê, bê ka ji bo çi tiştî hatine gotin. Peyvên ku hatine gotin di
ferhengan de jî nîn in. Çend peyv dibe ku li gora bikaranîna wê di cumlê de
werin fêhmê, rast bibin; lê yên ku neyên fêhmêş Eger neyê fêhmê û biweşe, çênabe.
Eger biguhere, dibe ku ne bi maneya wê peyvê hatibe bikaranîn. Rêyeke wê ev e
ku neweşe, lê ne çareserî ye. Lewra divê di kovarê de ciyê nifşên nû jî hebe,
meriv cî bide wan jî.
Hinek tiştên din jî hene.
Karê kovarekê ne tenê ev
karên wê yên taybetî ne. Bi kovarê re deh karên din jî têne kirin. Roj heye ku
ji karên din dor nagihêje kovarê. Weşandina pirtûkan li dera han... Sed karê ku
xelk ji wan hêvî dike dikeve holê...
Piştî derketina kovarê,
divê kovar were belavkirin. Ji deveran re bête şandin. Kî çi xwestiye divê hûn
daxwaza wan bînin cî.
Jibilî van jî pirsgirêkeke
din î mezin heye. Ev pirsgirêk ji tevan jî zehmettir û girantir e: Aborî. Eger
ku aboriya kovarekê baş be, ji nîvî bêtir dê pirsgirêkên wê çareser bibin.
Carna kovarek piştî ku çap dibe, ji ber ku perê şandina kovarê nîn in, 10-15
rojan disekine. Xwendevan jî bi xwezayî sedema derengketina kovarê pirs dike. Lê
mixabin xwendevan nizane ku carna ji ber ku perê şandina kovarê nîn in, du
hejmar bi hev re jê re diçin.
Kovarek heta digihe destê
xwendevanan di evqas merhaleyan de derbas dibe.
[1][1]. Meriç Cemil, Bu Ulke, Ötüken Yayinevî, Stenbol, 1975, rp. 28.