ALİ KARADENİZ

Derbarê Romanê de

ş

Di wêjeya kurdî de, roman celebekî nuh e. Hew ne di a kurdî de, her wisan, di edebiyata erebî, farisî û tirkî de jî ev cûrê edebiyatê ne xwediyê dîrokek kevn e. Ev cumle, gerek wek mazeretek wêjeya kurdî neyê dîtin, amanca min ew e ku ji bo medeniyeta rojhilat roman celebekî nuh e. Edebiyata tirkî, romana xwe yî peşî di sala 1872an de derxistiye. Romana peşî a bi kurdî fiivanê Kurd (Ereb fiemo, 1930) nêzikî heftê sal berya nuha hatiye nivîsîn. Yanê temenê romana wêjeya kurdî hê ne biqasî temenê neslekî ye jî. Ji ber vê, meriv dikare bibêje di edebiyata kurdî de roman ji nuh jî nuhtir e. A rast, roman di edebiyatê cîhanê giştikî de cûrekî nuh e. Romana Don Quijote, a ku Cerwantes di sedsala17an (1605) de nivîsiye, romana pêşî tê qebûlkirin. Li gor vê yekê, temenê romanê çarsid sal e. Çendî ev jimar pirr xwanê bike jî, li cem dîroka mizîk û helbestê gellekî nuh e.

Çima roman wisan dereng maye? Gelo meriv dikare behsa derengmayinê bike. Lewra jiyan pêl bi pêl pêşde dikeve. Di her pêlikê de mirov digihêjin imkanên nuh û bi wan îmkanan kar û xebatên nuh pêk tînin. Yan jî, hinek kar hene, ne bi xwestina meriv çêdibin; ku dema wan tê, ew jixweber çêdibin. Çaxa ku cara pêşî ev celeb edebiyat hate ceribandin û romana pêşî hate nivîsandin, ewrûpa ji halekî gihaştibû halekî din. fiorişa Sinaiyê pêk hatibû, keşfên erdnîgarî, pêşdeçûnê teknîkî gihaştibûn qonaxên nuh. Bajarvanî, febrîqe, û kargehên cûr be cûr derketibûn meydanê. Qonaxên pir dûr ketibûn nava mirovan û jiyana koçberî û gundîtiyê. Bi van pêşdeçûnan re û bi tesîra demê re, jiyanê dest bi ceribandina rêyên nuh dikir. Huner jî wek karekî mirovahiyê ciyê xwe di nav rewşa nuh de digirt. Pêşî mizîk, destan, helbest, çîrok û dawî xelqeyek din li zincîra edebiyatê zêde bû; ev xelqe, roman bû. Romana pêşî Don Quijote, di eynî wextê de, çîroka jiyana kevn û nuh e jî. fiovalyeyê belengaz, bi dilekî saf û bi merwet danûstandinê dike, alîkarê belengazan û dijberê zordaran e, mîna edata berê. Lê dem û dewran hatiye guhertin, li hember dilsoziya berê, dest bi hilekarî û konetiya heyata bajarvaniyê bûye. Romanên Stendhal, ên Balzac, li ser rewşa gel a ku nuh derbasî nav dibin, hatine nivîsandin. Li ewrûpa roman xwediyê serpêhatiyek wanî ye, li ser zemînekî bi vî rengî zîl daye û mezin bûye. Berya ku komel bigihêjê qonaxek wanî, ev celebê edebiyatê jî derneketibû. Ji ber vê, dîroka romanê nuh e.

Rojhilat, wek gelek unsûrên çanda ewrûpa yên din, roman jî ji ber girt. Bêguman, roman di çarçova xwe de derfetek/îmkanek baş bû. Bi zimanekî vekirî û hêsan, bi zimanekî ku mirov di nav xwe de pê dipeyivîn dihate nivîsandin. Ji xwe kelîma 'romance' jî bi vê wateyê yê; zimanê ku xelk pê bi hev re dipeyivîn, zimanê ku belaxetê dûr, zimanê ku di şiîrê û stranan de nayê bikaranîn. Lêhema, romana rojhilat divê yekê de zêde serkeftî nebû. Wek nimûne, di romanan de tesîra çîrokan pirr eşkere xuya dibû. Ev nûcelebê edebiyatê, xwe ji çîrokê vediqetîne. Herçendî dirbê çîrokê pê keve jî, roman, bi mijara xwe, bi rêbaza xwe, bi berfirehiya xwe û bi gellek hêlên xwe yên din ve ji çîrokê vediqete. Ev bi yekcarî awayekî nuh e. Tiştê ku di çîrokan de, di helbestan de hilnedihat, yan bi mizîkê raber nedibû, bi vî nûcelebî dihat nivîsandin. Awayê romanê eşkere bû, lê nivîskar tê de bi serkeftî nedibûn. Rojhilat di helbestê de, di destanan de, di mizîkê de xwediyê hunerekî bi nav û deng bû, lê di vî nûcelebî de nedigihaştin meqseda xwe. Ev tiştên ku ez dibêjim, bi taybetî ji bo romanên wêjeya tirkî ên pêşî ne. Lêhema piştî demekê, hêdî hêdî wêjevanan berhemên berbiçav nivîsandin. Hafiz, Melayê Cizîrî, Mewlana, Fuzûlî û hê gelek şa'ir, wêjewan li asîmanê wêjeya rojhilat diçurûsandin, lê ev asîman, asîmanê helbestê bû. Edebiyata Diwanî ya Osmanî seran ser yek celeb bû, ew jî şiîr bû. Her çendî hinek menzûmeyên mîna Leyla û Mecnûn, Ferhat û fiêrîn, Mem û Zîn, fiêxê Sen'an hebûn jî, ji ber ku dîsa vana di qalibê şê'rê de hatibûn nivîsandin roman nedihatin hesibandin.

Di nav edebiyata rojhilat de, cîhê edebiyata kurdî hê biçûktir e. Loma gava qala romana rojhilat bê kirin, edebiyata kurdî nayê bîra meriv jî. Li gor xwe, wêjeya devkî û mizîka wê pêşdeketiye, ya jî qederek cîh digre, lê ji ber nebûna torevaniya nivîsê, di nav edebiyatan de ciyê vê hebûnê jî qet xuya nedibû. Ji ber vê, gotina li ser tiştekî tune zehmet e. Nemaze, ji nav wêjeyê ku meriv qala romanê bike, ev zorî mestir dibe. Lewra roman hunerekî wisan e ku ew bi xwe ne kaniya xwe ye. Ew hunerekî wanî ye ku ji hawîrdora xwe dizê, bi kurtahî meriv dikare bibêje roman mozaîka huneran e. Destan mizîk, helbest, çîrok, wêne, dîrok û wekî van ilmanana/zanistana bingehên romanê ne. Heger di komelekê de ev hunerana bi awayekî bi rêk û pêk neyên cîh, derketina romanê jî zor e. Bêguman, hunerê romanê tercîhek e, ku meriv nexwaze meriv dikare bi vî celebî berheman nede. Yanî, bi çav min, meriv nikare bibêje, roman gaveke pêşdeketina wêjeyê ye. Erê celebekî nuh e, lê ne merhalak e. Lêbelê ku meriv bixwaze bi vî celebî beheman bide, wê demê divê şert werin cîh. Ku ev şertana kêm bin, roman nayê nivîsandin? Elbettê tê nivîsandin, belê ewê çiqasî serkeftî bin, ew bi guman e. Meselen em li romana fiivanê Kurd binerin, Ereb fiemo di nav sefalet û belengaztiyek mezin de ev roman nivîsiye. Elbettê hêjayî pesindanê ye, belê gelek unsûrên romanê tê de kêm in. Bi baweriya min eva ne kêmaniya wî ye, dibe a dora wî be. Lewra tiştê ku xeyala wî dûr û kûr bibe, mezin bike kêm bûn. Tê gotin, gelek romannivîs, li wêneyan dinerîn û teswîrat çêdikirin. Yanî bi nivîsê sûret çêdikirin. Lê meselen, Ereb fiemo ji vê yekê mehrûm bû. Ji ber vê jî, tiştê ku hatiye nivîsin, meriv dikare bibêje jiyannîgarî, yan jî çîroka jiyana wî ye. Ev xebata, ji ber ku a yekemîn e, hebûna wê bi xwe hêjayiyek e. Ma ne ew e ku li ser vê meselê rêya nivîsandin û peyvê li ber vedike? Belê piştî vê romanê bi heftê salî, gava em li rewşa wêjeya kurdî dinerin, em dibînin ku zêde nehatiye guhertin. Romanê me yên nuha hêviyek nuh didin meriv. Belkî ji bo wêjeya kurdî pêvajo berepaş çêbibe. Ji dêvla roman ji dewletî û xubariya komelê bizê, belkî roman komelek bi vî rengî bîne meydanê. Gava em romanê me yên nuha dixwînin, kêmasiyên ku me li jor nivîsîne, di wan de jî xuya dibin. Mehmed Uzun çend nimûne li ber xwe dîtine? Ewê ji çend romanên bi kurdî hatine nivîsîn îstîfade bikira? Erê, romannivîsê welatên din jî gava ev roman ji ber girtin nimûne li ber wan tunebû, lê şertên civatan wan bi pirranî pêk hatibûn. Loma, gava romanên me yên îro bêne nirxandin, divê ev rastî neyê jibîrkirin. Lê tiştê meriv hêvîdar dike, ev roman bi xwe li pey tijekirina van valahiyan e ku ji romanên bi serketî re asteng in. Lewra romannivîsê me yên nuha romanê nas dikin; zimanê wê, mijara wê, beriya wê nas dikin. Meselen, ku yek li ser bişixule, ji çîroka Zembîlfiroş, romanek mîna Madam Bowary dikare derxe. Stranên kurdî gellek ji wan kaniyê romanan e. Stranên ku li ser şer û pevçûnên malbatan û li ser serhildanan hatine gotin, tev dibin malzeme ji romanan re. Ma mijara romana Tolstoi a meşhûr Ceng û Aştî çi ye? Cenga Rûsan û Frensiya ye. Belê nivîskar gotina cengê bi tenê nake, ev gelên ku şer dikin, di dema aştiyê de, di çi rewşê de nin; lîskên wan, xwarinên wan, malên wan, famêlên wan, bajarên wan, bazirganiya wan, dawetên wan, evînên wan, zarokên wan, çandina wan çawa nin, vana jî dibêje. Bêguman, roman ji bo nasandina van tiştan nayê nivîsandin, lê ji ber ku ev hene roman tête nivîsandin. Lêbelê bi çavê romannivîs tên nivîsandin. Çunkî li vir roman ji bûyernivîsekî vediqete, nerîna xwe dixwe nav meselê.

Bi rastî gelê ku dîroka xwe nenivîsandibe, ewê romanan jî zor binivîse. Lê romannivîsê xwedîxîret li gor para xwe, dibe ku vê qederê biguherînin.

here paş